Vinger differentiatie isolatie betekenis uitleg

Iedereen is anders en leert anders. Differentiëren is dan ook een onderwerp dat binnen alle onderwijssectoren actueel is. In dit themadossier bespreken wij wat differentiëren inhoudt, waarom je zou differentiëren en hoe je dit doet. Ook geven we sectorspecifieke tips.

Wat is differentiëren?

Op alle onderwijsniveaus heb je te maken met onderlinge verschillen tussen lerenden. De lerende is iedereen die onderwijs volgt vanaf de voorschoolse periode (VVE) tot en met het hoger onderwijs. Door deze verschillen sluit het onderwijsaanbod meer of minder goed aan. Het kan bijvoorbeeld gaan over verschillen in voorkennis, hoe goed iemand kan leren, uit welke cultuur iemand komt en hoe gemotiveerd iemand is. Ga je bewust met de verschillen om, dan ben je bezig met differentiëren.

Een definitie: Differentiatie in het onderwijs is de manier waarop een docent bewust, positief en planmatig omgaat met de cognitieve, metacognitieve, motivationele en culturele verschillen tussen lerenden en daarop zijn of haar onderwijs afstemt. De lerende heeft zoals gezegd betrekking op iedereen die onderwijs volgt vanaf de VVE-periode tot en met het hoger onderwijs. Ook de term docent gebruiken we hier voor alle niveaus van onderwijs: het betreft dus zowel pedagogisch medewerkers als leerkrachten en docenten.

Bewust, positief en planmatig: Differentiëren gaat over het bewust, doelgericht aanbrengen van verschillen in instructie, leertijd of leerstof binnen een (heterogene) groep, klas of werkgroep met het oog op het grootst mogelijke leerrendement voor elke lerende. Het is dus een benadering waarbij docenten proactief hun curriculum, lesmethodes, bronnen, leeractiviteiten en eindproducten aan kunnen passen aan de diverse behoeften van de lerende (Tomlinson & Imbeau, 2010). Zij kunnen dit bijvoorbeeld doen door binnen de klas kleine homogene of heterogene groepen te vormen en passend onderwijsaanbod te creëren.

Differentiëren vraagt om kennis, kunde en een houding: Het is van belang dat iemand die met differentiëren aan de slag wil gaan beschikt over specifieke kennis en vaardigheden. Zodat hij goed om kan gaan met de verschillen tussen de lerenden. Ook is een bepaalde houding vereist (Deunk et al, 2015). Differentieren gaat niet om de toepassing van een kunstje of een werkvorm. Het is een manier van denken over goed onderwijs, over lesgeven en over leren (Heacox, 2012).

Redenen om te differentiëren

Het doel van differentiëren is om de ontwikkeling in brede zin te stimuleren (Coubergs et al, 2013). Optimalisering leerproces en motivatie: Elke lerende is uniek. Verschillen zijn er op veel gebieden. Lerenden verschillen van elkaar in de hoeveelheid en soort cognitieve vermogens, interesses, leervoorkeuren, achtergronden en ervaringen. Deze verschillen zijn van invloed op wat een lerende kan leren, het tempo waarin hij leert en de ondersteuning die hij van docenten en anderen nodig heeft om goed te leren (Tomlinson, 1999). Het inspelen op die verschillen zorgt voor optimalisering van het leerproces. Aansluiten bij individuele kenmerken bevordert bovendien de motivatie.

Cognitieve en niet-cognitieve kenmerken: Om goed te kunnen differentiëren is informatie nodig over zowel cognitieve kenmerken (kennis, eerdere prestaties) als niet-cognitieve kenmerken (motivatie, interesse, houding, leerprofiel) van de lerende. Zone van naaste ontwikkeling: Het uitgangspunt van differentiëren is dat de lerende uitgedaagd wordt in zijn/haar zone van naaste ontwikkeling. Een lerende bevindt zich op een bepaald niveau van ontwikkeling. Wat de volgende stap in het leerproces is (de zone van naaste ontwikkeling), is voor iedere lerende anders.

Manieren om te differentiëren

Dezelfde of juist verschillende dingen leren: Een veelgebruikt onderscheid is dat tussen convergente en divergente differentiatie (Blok, 2004, Deunk et al., 2015). Docenten die hun onderwijs convergent vormgeven geven alle lerenden dezelfde stof, en ze werken allemaal naar een gemeenschappelijk einddoel. De manier waarop ze dat doel bereiken verschilt, doordat de instructie, leertijd en werkvormen verschillen.

Bij docenten die divergente differentiëren leert niet iedereen hetzelfde. Meestal is er wel een gemeenschappelijke basis, maar verder wordt er aangesloten bij individuele onderwijsbehoeften. Vaak bestaat een gedifferentieerd aanbod uit een combinatie van convergente en divergente differentiatie. Gebieden om op te differentiëren: werkvorm, materiaal, tempo (van het leerproces), moment waarop leerstof verwerkt wordt, moeilijkheidsgraad, volgorde van leeractiviteiten, mate van keuzevrijheid, inhoud (verdieping, verrijking), mate waarin uitleg/structuur wordt geboden, eindproduct, leeromgeving.

Details en context

Meer weten? Heb je vragen of wil je advies over differentiëren in jouw onderwijs? Als leerkracht in het kleuter- of basisonderwijs is differentiatie een essentieel onderdeel van je klasmanagement. In deze blog delen we 7 praktische tips of werkvormen om differentiatie succesvol in te zetten, terwijl je tegelijkertijd de inclusie en betrokkenheid van al je leerlingen vergroot. Richt je klasruimte in met visuele afscheidingen voor individueel werk of groepswerk, of maak gebruik van hoofdtelefoons en wiebelkussens om de leeromgeving aan te passen aan de behoeften van iedere leerling. Door gebruik te maken van ‘tijd’, weten leerlingen precies wanneer ze ondersteuning kunnen vragen. Maak een hoekje in je klas waar je leerlingen gemakkelijk de verbetersleutels kunnen terugvinden en ‘uitlenen’.

Divertieert op gebiedsniveau: Divergente differentiatie sluit zoveel mogelijk aan bij niveauverschillen en onderwijsbehoeften van de leerlingen. Zo bieden leerkrachten de leerlingen andere leerstof aan of werken de leerlingen toe naar verschillende eindproducten. Intern onderscheid tussen interne differentiatie (in de klas) en externe differentiatie (buiten de klas, bijvoorbeeld door indeling in verschillende groepen of scholen). De vorderingen van de leerlingen zullen divergeren of convergeren afhankelijk van de gekozen aanpak.

Interne differentiatie gaat om het omgaan met de verschillen tussen leerlingen binnen de klas. Externe differentiatie vindt plaats op schoolniveau en heeft betrekking op organisatie, zoals verdeling van leerlingen over groepen of leerwegen. Om optimaal te kunnen inspelen op de eerder vermelde verschillen tussen leerlingen en aldus te differentiëren, is het nodig om deze verschillen en de hieruitvolgende onderwijsbehoeften van elke leerling te achterhalen. Diagnose van de onderwijsbehoeften en structureel ruimte voor diagnose zijn hierbij belangrijk.

Context en taal: Taalgericht vakonderwijs (TVO) kan helpen bij taalaspecten in vakken zoals rekenen en taal. Context: Contextrijke lessen waarbij levensechte probleemstellingen worden aangeboden, zorgen ervoor dat leerlingen de nieuwe kennis kunnen linken met wat ze reeds kennen. Zich bewust zijn van verschillen op sociaal-economisch vlak, etnische en religieuze diversiteit en referentiekaders helpt stereotypen te vermijden en de lesinhoud af te stemmen.

Tot slot: Sinds de invoering van het M-Decreet in 2013 kunnen er ook meer leerlingen met leerstoornissen en/of met een variatie aan fysieke beperkingen in een klas zitten. Dit vereist een onderwijsaanpak die aangepast is aan de noden van de leerlingen. Diagnose en differentiatie blijven sleutelbegrippen om het leren voor ieder kind optimaal te ondersteunen.

Praktische toepassingen en tips

Didactisch navigeren: Bij didactisch navigeren houdt de leerkracht duidelijk de regie over het aanbod en de te bereiken doelen, en geeft tegelijk maximale ontwikkelruimte aan de kinderen. Voorbeelden: taalaanbod differentiëren door gerichte aanwijsvragen; differentiatie naar verwerkingswijze bij het tellen tot 10, waarbij groepen verschillende materialen gebruiken.

tags: #vinger #differentiatie #isolatie