Wanneer is straling schadelijk voor de gezondheid?

Ioniserende straling wordt in de volksmond ook wel radioactieve straling genoemd. Deze straling is afkomstig van bepaalde stoffen of toestellen en heeft een hoge energie. Deze energie is hoog genoeg om in materie ionisaties te veroorzaken. Bijvoorbeeld in cellen van het menselijk lichaam. Daar veroorzaken deze ionisaties schade aan het DNA.

Blootstelling aan ioniserende straling kan kort of langdurig plaatsvinden. Ongeacht de duur en frequentie van de blootstelling, kan blootstelling aan ioniserende straling een verhoogde kans op de ontwikkeling van kanker veroorzaken.

Gezond en veilig werken met ioniserende straling

Mensen die tijdens het werk handelingen uitvoeren met stoffen of toestellen die ioniserende straling uitzenden of in de buurt daarvan verblijven, worden regelmatig blootgesteld aan de hoge energie van deze straling. Ze lopen daardoor een hoger risico op de ontwikkeling van gezondheidsschade, waaronder kanker. Ook bij een lage dosis.

Voorafgaand aan de werkzaamheden stelt de ondernemer een risico-inventarisatie en -evaluatie op specifiek voor de handelingen met ioniserende straling. De ondernemer dient daarvoor gebruik te maken van Bijlage A van de Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling 2018. Een ondernemer kan onder bepaalde omstandigheden gebruik maken van de NEN Connect - NPR 5662:2024 nl om een RI&E voor stralingstoepassingen uit te voeren.

Wetgeving omtrent werken met ioniserende straling

Vanwege de schadelijke effecten zijn er strikte regels voor het werken met ioniserende straling. Deze regels worden beschreven in de Kernenergiewet en de daarvan afgeleide besluiten en regelingen. De Nederlandse Arbeidsinspectie controleert of deze wetgeving wordt nageleefd als het gaat om werknemersbescherming.

Informatie meldingsplicht: Als er tijdens de werkzaamheden een incident plaatsvindt moet de ondernemer dit melden aan de betreffende autoriteiten. Stralingsincidenten moeten worden gemeld bij de ANVS. Gaat het om een spoedeisend incident? Bel dan direct met 088 489 05 00.

Elektromagnetische velden en gezondheid

Elektromagnetische velden zijn niet meer weg te denken in het dagelijkse leven. Sommige mensen hebben echter gezondheidsklachten en wijzen die toe aan elektromagnetische velden. Maar wat zijn elektromagnetische velden?

Elektrische velden ontstaan door een elektrische lading of door veranderende magnetische velden. Magnetische velden ontstaan door een bewegende lading of door veranderende elektrische velden, zoals nabij een draad waar wisselstroom doorheen loopt. Als de elektrische en magnetische velden aan elkaar gekoppeld zijn, spreken we over 'elektromagnetische velden'.

De sterkte van elektromagnetische velden is het grootst dichtbij de bron en neemt af als de afstand tot de bron groter wordt. Het aantal golfbewegingen in de sterkte van de velden per tijdseenheid noemt men de frequentie. Als de frequentie wordt uitgedrukt in het aantal golfbewegingen per seconde, is de eenheid daarvan 'hertz'.

Elektromagnetische velden komen van nature op aarde voor, onder andere door stromingen in het binnenste van de planeet en door bliksemontladingen. Elektromagnetische velden kunnen ook kunstmatig worden opgewekt door activiteiten van mensen. Er zijn twee soorten kunstmatige bronnen van elektromagnetische velden en die kunnen verschillende effecten op het lichaam hebben:

• 1e soort: velden ontstaan als bijproduct van de opwekking, het transport of het gebruik van elektriciteit (bijvoorbeeld hoogspanningslijnen, elektromotoren en lasapparatuur).
• 2e soort: velden bewust opgewekt om materialen op te warmen of informatie te verzenden (zendmasten, wifi, mobiele telefonie).

De effecten hangen af van frequentie en sterkte. Laagfrequente velden kunnen zintuigen of zenuwen prikkelen; hoogfrequente velden kunnen het lichaam overmatig opwarmen. De ICNIRP heeft grenzen opgesteld, en in Nederland worden deze limieten gehanteerd om schade te voorkomen.

Arbeidsveiligheid en onderzoek

Specifieke bepalingen voor elektromagnetische velden zijn opgenomen in Afdeling 4a (Kunstmatige optische straling) en Afdeling 4b (Elektromagnetische velden). Het RIVM doet onderzoek naar risico's van elektromagnetische velden op de werkplek en ondersteunt regelgeving. De huidige wet- en regelgeving is gebaseerd op korte termijn risico’s, maar ook lange termijn effecten worden onderzocht.

Mensen worden vooral blootgesteld aan laagfrequente velden (bijvoorbeeld bij hoogspanningslijnen) en aan radiofrequente velden (bijzondere bronnen zoals zendmasten en mobiele netwerken). De blootstelling voor werknemers kan hoger zijn dan buiten werktijd, maar er bestaan duidelijke beschermingsregels en meet- en toezichthoudende instanties zoals de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur en het RIVM.

Effecten van straling en gezondheidsclaims

Ioniserende straling kan weefsel en DNA beschadigen. Een blootstelling verhoogt de kans op kanker. De hoeveelheid stralingsdosis bepaalt de grootte van die kans. Een CT-scan bijvoorbeeld levert circa 10 millisievert (mSv) op met een verwaarloosbare verhoging van kankerrisico met ongeveer 0,05%.

Extreem hoge doses kunnen stralingsziekte veroorzaken, met symptomen zoals misselijkheid, braken, vermoeidheid en diarree. Het Tsjernobyl-ongeluk toonde aan hoe ernstig stralingsincidenten kunnen zijn. Voor niet-ioniserende straling bestaan er geen directe DNA-schade, maar wel zorgen over warmte-effecten en onduidelijke langetermijneffecten bij blootstelling aan sterkere velden.

Praktische wrap-up en voorzorg

Straling is overal om ons heen. Te veel straling kan ongezond zijn en mogelijk de kans op kanker vergroten. Voor een inwoner van Nederland bedraagt de gemiddelde jaarlijkse blootstelling aan ioniserende straling circa 2,8 millisievert, grotendeels afkomstig uit natuurlijke bronnen en medische diagnostiek.

Bij antennes, hoogspanningslijnen en zendmasten geldt: blootstellingslimieten zijn ingesteld en worden regelmatig gemeten. Voor implantaten zoals pacemakers geldt dat medische apparatuur robuust genoeg moet zijn om elektromagnetische velden te weerstaan. Het beleid volgt voorzorgsprincipes en wetenschappelijke inzichten, waarbij de overheid maatregelen kan nemen als nadelige gezondheidseffecten worden vastgesteld.

Wil je informatie over telefoons, zendmasten, hoogspanningslijnen en transformatorhuisjes? De bronnen en onderzoeken zijn samengebracht in het Kennisplatform Elektromagnetische Velden en Gezondheid en de WHO Environmental Health Criteria-documenten, met aanbevelingen voor veiligheid en regelgeving.

tags: #wanneer #is #radiatie #schadelijk