Aardappelen kan je makkelijk herkennen in het veld, omdat ze op ruggen worden geteeld. We onderscheiden verschillende soorten aardappelen: pootaardappelen, consumptieaardappelen en zetmeelaardappelen. Alle aardappelen worden gepoot in het voorjaar. De pootmachine maakt meteen ‘ruggen’, de heuvels waarin de aardappels groeien. Dit wordt gedaan om de aardappels later zo goed mogelijk te kunnen oogsten. Soms worden de ruggen in dezelfde werkgang aangefreesd, dat wil zeggen dat de rug wordt verstevigd, soms gebeurt het aanfrezen een aantal dagen na het poten.
De aardappels kiemen en vormen een plant die boven op de rug groeit. Aardappels worden gepoot in maart/april/mei, afhankelijk van het weer en het ras. Het gewas bloeit in juni. De bloemen zijn wit, roze of paars. In augustus/september beginnen de planten te verouderen en af te sterven. De planten worden afgesneden en de restanten worden doodgespoten. Dit gebeurt om te voorkomen dat via de afstervende bladeren schimmels, virussen en bacteriën in de nieuwe aardappels komen. Biologische boeren branden het gewas vaak af. Nadat het gewas is doodgespoten of afgebrand duurt het nog een aantal weken voordat er kan worden geoogst. In die tijd harden de aardappels onder de grond af en vergaan de ‘moederknollen’, de oorspronkelijk gepote aardappel, zodat deze niet de oogstmachine vervuilen of in het geoost product komen.
Pootaardappelen worden in het eerste jaar als miniknollen gekocht door de boer. Deze miniknollen worden opgekweekt uit plantweefsel door gespecialiseerde bedrijven. De miniknollen worden gepoot in een klein veld. De oogst wordt door de pootaardappelboer opgeslagen en het volgend jaar uitgeplant. De meeste pootaardappeltelers vermeerderen zo 4-5 jaar totdat ze de oogst verkopen aan de boeren die de aardappels voor consumptie telen of voor zetmeelproductie. Elke gepote aardappel levert gemiddeld 8 nieuwe aardappelen op. Een miniknol kost per stuk gemiddeld € 0,50. Tijdens de teelt is het vooral voor pootaardappelen heel belangrijk dat zij vrij blijven van ziekten en plagen, vooral virussen en bacteriën. Daarvoor worden door de boeren alle aardappels bekeken vanuit ‘selectiekarren’ die over het gewas rijden.
Kosten en opbrengsten in relatie tot aardappelteelt
Pootaardappelen worden eerder geoogst dan consumptieaardappelen en zetmeelaardappelen. De reden is, dat het bij de teelt van pootaardappelen gaat om zo veel mogelijk nieuwe aardappels te krijgen, maar deze hoeven niet heel groot te zijn. Liever niet zelfs, want kleinere pootaardappelen zijn makkelijker te vervoeren. Met name voor pootaardappelteelt gelden strenge eisen aan kwaliteit en vrij zijn van ziekten en plagen. Hiervoor komt de NAK (Nederlandse Algemene Keuringsdienst) regelmatig kijken in de velden met pootaardappelen. De NAK kan ook percelen afkeuren. Die aardappels worden dan verkocht als consumptieaardappelen.
Vanaf de oogst zijn pootaardappeltelers al weer druk met sorteren van pootgoed voor de export naar landen waar in de herfst wordt gepoot. Consumptieaardappelen worden langer in het veld gelaten dan pootaardappelen om zoveel mogelijk kilo per hectare te produceren. Ze worden gemiddeld in september/oktober geoogst. Consumptieaardappelen worden gebruikt voor verkoop aan consumenten als onbewerkt product, maar ook bewerkt verkocht (meestal voorgekookt en gesneden). Zetmeelaardappelen worden geteeld om zetmeel uit te winnen voor voedsel, maar ook voor producten als lijm, enz. Zetmeelaardappelen worden geoogst in september/oktober.
2021 was een raar teeltjaar met nat, koud weer en weinig zonuren. De ziektedruk was hoog in diverse gewassen, wat de kostprijs op de bedrijven geen goed deed. In 2022 stijgt de kostprijs verder. We deden een rondje langs telers van respectievelijk pootaardappelen, tarwe, consumptieaardappelen en uien aan het woord over hun teelt- en oogstseizoen 2021. De Friese pootgoedteler Gert Boomsma spreekt van ‘een zeer nat jaar met uiteindelijk toch redelijke opbrengsten’. Hij worstelt met de hoge energie- en brandstofprijzen, maar hoopt ook op een positief effect: ‘Dure diesel betekent vaak dat de olielanden meer pootgoed van ons kopen.’
Bij pootaardappelen blijft de kilogram-opbrengst van oogst 2021 duidelijk achter bij andere jaren. De opbrengsten komen gemiddeld uit op ruim 36 ton per hectare. Dat is lager dan het meerjarengemiddelde. De kwaliteit is over het algemeen wel goed. Het pootgoedseizoen is gestart met hoge prijzen. De verwachte opbrengst aan consumptieaardappelen in Nederland ligt volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) vrijwel op hetzelfde niveau als vorig jaar, zo’n 49 ton per hectare. Maar omdat er dit jaar 7% minder aardappelareaal staat, daalt het totale aanbod met 5 procent naar 3,5 miljoen ton. Ook doen zich door de koude en natte weersomstandigheden meer kwaliteitsproblemen voor, zoals rot, holle harten, groeischeuren en lage onderwatergewichten.
Consumptieaardappelen worden geteeld voor de markt en zetmeelaardappelen voor zetmeelproductie; de oogsttijden variëren tussen september en oktober. De kostenstijgingen zijn deels het gevolg van schommelingen in energie- en brandstofprijzen, minder beschikbaarheid van kunstmest en stijgende gewasbeschermingsmiddelen. De WCA en POC verdisconteren verwachtte kostenstijgingen voor 2025 en 2026, met marge-additie om risico te dekken. Deze analyses benadrukken dat de kostprijs per kilogram voor telers onder druk blijft door invoerprijzen, bewaar- en transmissiekosten, en fluctuaties in contractprijzen.
Oogst en opslag
Een veelgebruikte vooroogsttechniek is “killing”: de aardappelplanten worden gedood door irrigatie stop te zetten en/of chemische middelen. Na het doden blijven de aardappels 10-14 dagen in de grond before oogsten. Aardappels worden geoogst met moderne oogstmachines. In het eerste jaar kan een goede opbrengst ongeveer 25 ton per hectare zijn; ervaren boeren halen 40-70 ton per hectare.
Na de oogst worden de aardappels bewaard op koele, donkere plaatsen rond 4-5°C. Commerciële telers slaan hun aardappels op in grote opslaghallen. De consumentenprijsindex (CPI) van aardappelen toont een herstel na een crisis, maar ligt nog altijd lager dan pre-2023 niveaus. De aardappelverwerkende industrie verwerkte in de afgelopen twaalf maanden circa 3,6 miljoen ton aardappelen, met dalende verwerkingscijfers ten opzichte van het voorgaande jaar.
Kosten per hectare en marktontwikkelingen
VOORBEREIDING EN INVESTERINGEN: pootaardappelen vragen investeren in ziekten- en plaagpreventie, selectiekarren en ganse kwaliteitscontrole. De notie van kostprijs per hectare wordt verder beïnvloed door emissiekosten, energie, kunstmest, gewasbescherming, beregening en arbeid. De WCA rekent voor 2025 en 2026 voor fritesaardappelen en tafelaardappelen met verschillende scenario’s, inclusief vochtpercentages en beregeningskosten. De marktprijzen voor pootaardappelen, consumptieaardappelen en zetmeelaardappelen fluctueren afhankelijk van areaal, vraag, buitenlandse concurrentie en exportpotentialen. Contractprijzen leveren stabiliteit voor verwerkers, terwijl vrije marktprijzen volatiel blijven.
Aardappelen telen, van planten tot oogsten
Samengevatte cijfers en gemiddelden
Opbrengstverwachting: in het eerste jaar ongeveer 25 ton per hectare; ervaren telers halen 40-70 ton per hectare. Gemiddelde pootaardappelopbrengst: circa 36 ton per hectare in recente jaren. Een pootaardappel levert gemiddeld 8 nieuwe aardappelen op; miniknollen kosten circa €0,50 per stuk. Prijsontwikkeling op de afzetmarkt vertoont herstel maar blijft gevoelig voor seizoenale schommelingen en internationale vraag. De sector ziet oplopende kosten door energielasten, meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen, met een marge-additie voor risico’s zoals extreme weersomstandigheden.
Tot slot: de totale aardappelketen kent een combinatie van contract- en vrije marktprijzen, waarbij telers vaak afhankelijk zijn van verwerkerscontracten en afnamezekerheid. Het areaal en de productie van consumptieaardappelen en zetmeelaardappelen blijven onder hetere marktdruk, terwijl technologische verbetering en voedselschaarste drijven richting efficiëntere teelt en betere ziekte- en plaagbeheersing.