Een wasbak, een douche of bad, een toilet of urinoir gebruikt koud- en/of warmwater. Als we de kraan opendraaien komt er water uit en dat loopt via het afvoerputje gewoon weer weg. Alhoewel, gewoon. Door de zwaartekracht valt alles. Water dus ook. Op het land, in huizen, kantoren en fabrieken, komt het water, via het afvoerputje, in het riool terecht. Een riool is een complex, ondergronds buizenstelsel wat ervoor zorgt dat het vervuilde water in een afvalwaterzuivering terecht komt. Aan boord van schepen en offshore is dat niet veel anders. Daar wordt ook gebruik gemaakt van een gesloten rioolsysteem. We noemen dit het sewage systeem. Vrij vertaald: riool. Een sewage systeem is een samenstelling van buizen van verschillende diameters en heeft dezelfde functie als het riool- en waterzuivering systeem bij landinstallaties.
Sanitaire systemen aan boord: hoe ziet het eruit?
Hoe kan een sanitair systeem er aan boord uitzien? Laten we een wasbak als voorbeeld nemen. Een wasbak heeft drie aansluitingen. Warmwater, koudwater en een afvoerleiding. Op een schip heb je tanks waar drinkwater in is opgeslagen. Om de hoeveelheid water op peil te houden wordt er tijdens het varen, door middel van een watermaker, van zeewater drinkwater gemaakt. Hoe een watermaker werkt leggen we in een ander hoofdstuk uit. Het koude drinkwater wordt met een pomp, via een filterinstallatie en door een complex leidingsysteem naar de verbruikers gepompt. Dit leidingsysteem staat, net als thuis, continu onder druk. Aan boord van een schip is een verwarmingsinstallatie geïnstalleerd om het drinkwater op te warmen. Het koude water wordt daarin gepompt en wordt verwarmd tot de gewenste temperatuur. Welke verwarmingsinstallaties er zijn en hoe die werken leggen we in een ander hoofdstuk uit. Het warme water is een apart leidingsysteem. Deze leidingen lopen meestal parallel aan het koudwatersysteem omdat het vaak naar dezelfde verbruikers gaat.

Wil je meer weten rondom rioolwater en/of afvalwater aan boord van een schip? Via een vuilwater afvoer slang bleek er een lekkage met roestvorming achter het keukenblokje op de stalen romp. Deze plaatstelijke roestvorming was in een dusdanige staat aanwezig dat het voor vlakmeeting inspectie een afkeur was. Doorgeroeste plek naast afvoerdop zorgde ervoor dat bij elke regenbui het water van het dek aan de buitenzijde van de slang naar binnen kwam, dop zit precies op laagste gedeelte van de loopdek. Die water heeft jaren op de rand tussen romp en watertank gestaan. Deze afvoerslang vuilwater hebben wij verwijderd, nieuwe plaat met gat voor dop gelast en waterdicht gemaakt met sikaflex. Op de romp hebben we een nieuwe 5mm dikke plaat gelast achter de keuken voor een juiste veilige rompdikte. Na het lassen van de stalen plaat is deze in de antifouling gezet. De afmeting van de plaat is afgetekend door de inspecteur tijdens het meten/inspecteren. Ook moesten we de stalen doorvoeren vervangen/uitboren en voorzien van messing doorvoeren of afblinden indien de doorvoer niet meer gebruikt wordt. Die gaat wel dicht. Het gaat om de afsluiter links. Daar vandaan gaat er geen slang naar de driewegkraan. Die uitleg gaat over onderhoud en veiligheidsaspecten van huiddoorvoeren en afsluiters.

Huiddoorvoeren en hun belang
Het plaatsen van huiddoorvoeren onder de waterlijn is onvermijdelijk. Ze zijn namelijk nodig voor onder meer het aanvoeren van koel- en toiletspoelwater en voor het afvoeren van toiletten en de koelbun. In principe vormt iedere doorvoer onder de waterlijn een risico en daarom is het belangrijk dat deze deskundig wordt ingebouwd. TruDesign huiddoorvoeren zijn van duurzame en onderhoudsvrije kwaliteit en geschikt voor zowel onder als boven de waterlijn. De lichtgewicht huiddoorvoeren hebben een hoge schokbestendigheid en treksterkte en zijn goed bestand tegen corrosie, elektrolyse en de meeste chemicaliën. Daarnaast is gebruik gemaakt van enorm sterk materiaal voor een goede stabiliteit. TruDesign huiddoorvoeren zijn uv-bestendig, overschilderbaar, toepasbaar in houten en GRP rompen en verkrijgbaar in verschillende afmetingen.
Huiddoorvoeren zijn verkrijgbaar in verschillende soorten materialen. Zo is op zee alleen een huiddoorvoer van brons te gebruiken. Bronzen huiddoorvoeren zijn corrosiebestendig en van hoogwaardige kwaliteit. Huiddoorvoeren voor de boot zijn ook in verschillende afmetingen en uitvoeringen verkrijgbaar. Zo heb je keuze uit een rechte of haakse aansluiting. Een haakse aansluiting heeft vele voordelen: ruimtebesparing, tegen binnendringen van spatwater en minder scherpe bochten. Ook is een haakse huiddoorvoer makkelijk te monteren. Er zijn ook huiddoorvoeren met roosters verkrijgbaar. Het is belangrijk om regelmatig de huiddoorvoer in je boot te controleren en onderhouden. Besteed hier extra aandacht aan voordat je de boot in het voorjaar weer te water laat. Vooral huiddoorvoeren bevestigd onder de waterlijn moeten goed geïnspecteerd worden.

Afvalwater aan boord en regelgeving
Aan boord van pleziervaartuigen ontstaat afvalwater. Voor de regels is het toiletwater het belangrijkste afvalwater. Bij vaste delen uit het toiletwater gaat het om menselijke uitwerpselen en toiletpapier. In poep zitten ziekteverwekkende bacteriën en virussen; daarom is het opvangen van de vaste delen noodzakelijk. Andere voorbeelden van afvalwater zijn afwaswater van de keuken of het douchewater. Deze soorten afvalwater noemt de overheid 'huishoudelijk afvalwater'. Voor pleziervaartuigen bestaan regels: het opvangen van toiletwater kan in een vuilwatertank of chemisch toilet. Het legen van vuilwatertanks gebeurt via een netwerk van uitpompstations in grotere jachthavens. Een urinoir kan alleen urine opvangen en mag samen met een ander toilet gebruikt worden. Een droogtoilet of composttoilet is een wettelijk alternatief voor een vuilwatertank en scheidt urine van vaste bestanddelen. Een apparaat dat toiletwater schoonmaakt, mag ook. EMCI Register heeft deze systemen gecertificeerd volgens artikel 17.21 van het Bal.
Op pleziervaartuigen geldt de verblijftijd en de op te vangen hoeveelheid toiletwater als factoren voor de capaciteit van het systeem. Voor het schoonmaken van toiletwater en voor bouw- en ontwerpvoorschriften bestaan EU-richtlijnen zoals 2013/53/EU. De regels uit paragraaf 17.2.1 van het Bal zijn van toepassing, vooral als het gaat om jachthavens met inzamelvoorzieningen. Het is belangrijk om de richtlijnen te controleren en in de praktijk te handhaven, zeker wanneer een pleziervaartuig de waterwegen opgaat. Soms is een opvangzak een oplossing: absorberend materiaal verandert in een vaste gel en neemt geur op. Een opvangzak werkt op alle toiletten, ook als afvoer is afgesloten of verwijderd.

Specifieke gevallen: maatregelen voor koude periodes
In de winter worden maatregelen genomen om bevriezing van afvoerslangen en doorvoeren te voorkomen. Een veelgenoemde aanpak is het leegblazen van leidingen met een compressor. Anderen kiezen voor een tijdelijk afdek- of afsluitsysteem om bevriezing te voorkomen. Een beluchter in de uitlaat, lus of zwanenhals kan waterretentie en drukproblemen beïnvloeden. Een waterlock of lus werkt als barrière tegen terugdringen van water bij vorst, maar de positionering van beluchters en slangen moet zorgvuldig gepland worden. Het klopt dat er discussies zijn over de beste plaats voor beluchters en over de algehele integriteit van het uitlaatsysteem bij koude omstandigheden. Een temperatuuralarm in de uitlaat na de waterinjectie kan in sommige gevallen helpen bij het vroeg detecteren van problemen.

Praktische aanbevelingen en onderhoud
- Controleer regelmatig huiddoorvoeren, afsluiters en slangen op lekkages en corrosie, vooral onder de waterlijn.
- Vervang doorroeste of beschadigde delen tijdig en werk altijd met passende materialen (messing/brons) en afdichtingen zoals sikaflex.
- Houdt de deur van de toiletruimte en de afvoeren vrij van verstoppingen.
- Bij vorst: leeg water- en koelwatersystemen, sluit kranen en zorg voor een veilige beluchting in de uitlaat om drukopbouw te voorkomen.
- Gebruik waar nodig veilige 12-24 Volt verwarmingsdraad met passende transformator voor kleine verwarmingsniveaus om bevriezing tegen te gaan.
Technische samenvatting: waar letten bij doppen en afvoer
- Een afvoerdop op de romp dient als afsluiting en moet goed waterdicht zijn.
- De afvoer- en doorvoeren onder de waterlijn vereisen professionele installatie en periodieke inspectie.
- Vervang roestige of beschadigde delen tijdig en gebruik corrosiebestendige materialen.
- Voor noodsituaties: zorg voor alternatieve methoden om water vrij te laten en onderhoud zonder aanwezigheid op de wal.