In onze provincie werken we samen aan een gezonde en toekomstbestendige landbouw die voedsel produceert en het landschap beheert en versterkt. Een landbouwsector met economisch rendabele bedrijven die dicht bij de inwoners staan. Boeren krijgen daarbij de ruimte om te ondernemen en hun eigen keuzes te maken binnen de randvoorwaarden die er zijn voor natuur, landschap en milieu. Zo bouwen we samen aan een omgeving waar voedselproductie, natuur en leefkwaliteit in balans zijn.
Landbouwbeleid en ondernemerschap in de Utrechtse praktijk
Landbouwbeleid: In Utrecht staan we voor grote opgaven in het landelijk gebied, zoals het herstellen van de natuur, het terugdringen van broeikasgassen en het veiligstellen van schoon en voldoende water. Om dit mogelijk te maken werken we samen met de agrarische sector en ondernemers. De opgaven in het landelijk gebied kunnen wij niet oplossen zonder goed ondernemerschap. Een gezonde agrarische sector is essentieel voor onze provincie. Met onze landbouwsubsidies stimuleren wij Utrechtse boeren om stappen te zetten richting een duurzamere manier van landbouwen. Deze subsidies komen vanuit de provincie, het Rijk en Europa. Subsidies maken het mogelijk voor aanvragers om te investeren in nieuwe apparatuur, kennis te delen en de duurzaamheid van hun bedrijf of omgeving te vergroten.
De ontwikkelingen in de agrarische sector staan niet stil. Op veel plekken binnen en buiten onze provincie wordt hard gewerkt aan oplossingen voor de vragen van morgen. De inwerkingtreding van de mestbeperkende maatregelen in de stikstofzones verschuift naar 1 januari 2029. Agrariër Bastiaan uit Breukelen doet mee aan een proef waarbij maaisel uit bermen en langs sloten op zijn erf krachtige compost wordt. Vanaf 3 december is er 8 miljoen euro beschikbaar voor duurzame investeringen op het boerenerf. Rondom de forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie wordt het oude, maar zeer nutritioneel rijke gewas haver geteeld, waarvan lokale producten als brood, bier en taart of koek worden gemaakt.
Haver als samenhangende kracht tussen forten en voedselketen
Haver en forten waren vroeger nauw met elkaar verbonden. Herstel van deze situatie zal leiden tot verbetering van lokale biodiversiteit, gezondheid en economie. De beoogde partners in het samenwerkingsverband (Universiteit Utrecht) hebben gezamenlijk de ambitie om haver te herintroduceren in Utrecht als landbouwgewas rondom de forten van de Hollandse Waterlinie. Hiermee wil het samenwerkingsverband haver terugbrengen in het dagelijkse dieet van - de Utrechtenaren. Dit door de eetcultuur te gaan verrijken en de Utrechtenaar beter te verbinden met lokale gewassen en producten. Hoofdrolspelers in dit verhaal worden naast de bakker, ook de boeren die de haver gaan telen. De consortiumpartners zullen gezamenlijk optrekken om het project te realiseren. Doel is om de consument - boer en bakker - sterker met elkaar te verbinden. Dit keten project sluit naadloos aan bij de samenwerkingsagenda op landbouw van de Provincie Utrecht.
Veel Nederlanders zijn er al mee bekend: de historische forten die tussen 1815 en 1940 deel uitmaakten van de ooit onneembare vesting ‘de Nieuwe Hollandse Waterlinie’. De forten waren strategisch slim gepositioneerd om de vijand buiten te houden als dat nodig was. Men vertrouwde op de forten en anno 2018 zijn ze nog steeds in beeld, maar nu als herinneringen aan tijden waarin Nederland ook nog echt óp het land werd verdedigd en als plekken in ontwikkeling waar gewerkt, ontspannen en geleerd wordt. Opnieuw maken de forten zich sterk. Binnen de concepten ‘traditie’ (Hollandse Waterlinie met omgevende landbouwgebieden) en ‘korte ketens’ past het gewas Haver met zijn uitstekende agronomische en nutritionele kwaliteiten.
Haver kan vanaf half februari tot de tweede week van april gezaaid worden. De oogst op zandgrond valt vanaf 20 juli tot 20 augustus en op kleigrond vanaf begin augustus tot 25 augustus. Haver heeft veel positieve effecten op de bodem door diepe worteling, doden van aaltjes, en past uitstekend in diverse teeltrotatie systemen. Haver bevat bèta-glucanen, vitaminen en mineralen en specifieke antioxidanten (avenanthramides) met bijzondere gezondheidsbevorderende eigenschappen. Haver: Oeroud gewas met gouden toekomst.
Drie pijlers van de haverontwikkeling
- Drie haverproducten: havertaart, haverbrood en haverbier, ontwikkeld door bakkerij De Veldkeuken met biologische, volledig lokale opbrengsten.
- AMEDP (AMPED) verzorgt marktbenadering en zet producten in de Utrechtse markt op basis van vraagsturing.
- Utrecht Food Freedom (UFF) stimuleert samenwerking tussen lokale boeren, producenten en bakkerijen en legt erfgoed als verbindend element aan.
Naast productontwikkeling wordt er een literatuuronderzoek gestart naar de effecten van haver op de bodemkwaliteit. Plan is om jaar 1 te starten met 1 hectare haver en jaar 2 uit te breiden met 0,5 hectare. Ook worden bodemanalyses uitgevoerd en extern labs meten de gezondheidswaarde van haver, het geplette/ gemalen haver en het haverbrood. De Botanische Tuinen zijn aangesloten bij de Universiteit Utrecht en richten een veld in als promotie van dit verhaal.
Onze journalist achter de tralies: “Ik zou er geen week willen verblijven”
Op het Nationaal Pluimveecongres 2017 in Jaarbeurs Utrecht sprak Martijn Rol, sectorspecialist Food bij Rabobank, over veranderingen in de voedselketen en de verschuivende macht richting consument via data en platforms. De wereldwijde voedselbestedingen blijven stijgen tot 2030 met 70 procent en de vraag tot 2050 met minstens 60 procent. De Nederlandse Agro & Food-sector levert zo’n 10 procent van de Nederlandse economie en werkgelegenheid. De consument verlangt gemak en beleving, eet meer groenten en zoekt gezondheid en lifestyle. Dit vraagt om een keten die bij de consument begint en niet langer alleen producers-collegiaal richting retail verloopt.
Voedselbossen als groeiende trend in de Dom-regio
In de provincie Utrecht groeit het aantal voedselbossen op landbouwgrond de laatste jaren snel. Volgens cijfers van de Natuur en Milieufederatie Utrecht waren er in 2025 twaalf voedselbossen in handen van landbouwbedrijven, tegenover vijf in 2020. Deze bossen leveren op termijn duurzaam voedsel en versterken biodiversiteit. Een voorbeeld is het Binnenbos in Driebergen-Rijsenburg, waar in 2021 de eerste bomen geplant werden op kleigrond; de eerste oogst van bessen, pruimen en peren volgde in de afgelopen zomer. De boswachter benadrukt dat zowel onder- als bovengronds herstel noodzakelijk is en dat dit een win-win-situatie oplevert waarin landbouw en natuur samenkomen.
Voedselbossen worden gezien als agroforestry: een ecosysteem met meerdere lagen planten die voedsel opleveren, zoals vruchten en zaden, en die tegelijkertijd schaduw bieden en bijdragen aan biodiversiteit en bodemgezondheid. Alies van den Berg van NMU benadrukt dat voedselbossen bijdragen aan een natuurinclusieve samenleving en dat er nationaal en provinciaal meer steun en subsidieregelingen beschikbaar zijn. De groei van voedselbossen hangt samen met de toenemende vraag naar lokaal en duurzaam voedsel, en maakt het aantrekkelijker voor boeren om hiermee geld te verdienen terwijl bewoners ook initiatieven starten.
Om die ontwikkeling te stimuleren organiseert NMU onder meer fietstochten langs voedselbossen en bouwt zo een netwerk van vrijwilligers op. In Nederland steeg het oppervlak van voedselbossen op landbouwgrond van 36 hectare in 2020 naar 367 hectare in 2024, waarvan ongeveer 6,2 procent in Utrecht ligt. De groei laat zien dat voedselbossen een waardevolle toevoeging zijn aan de landbouw in de Dom-regio en dragen bij aan biodiversiteit, bodemherstel en duurzame voedselproductie.