In deze uitgebreide beschouwing verkennen wij de inrichting en betekenis van plafondschilderingen in de Noordelijke Nederlanden, met bijzondere aandacht voor Willem Doudijns en zijn tijdgenooten in de Haagse en Hollandsche schilderkunst. De tekst volgt de spraaklijnen van historische bronnen en voetnoten, en verrijkt deze met beeld- en interieuroverwegingen uit de periode van barok en Franse invloed.
Historische context en culturele stromingen
Wanneer in kort bestek en in zeer algemeene termen gesproken wordt over de cultuur van een bepaald land gedurende een bepaalde historische periode, dan verrijst er voor ons geestesoog om te beginnen een beeld, dat een zekere eenheid vertoont. Wanneer wij hier over die tegenstelling nader spreken, dan denken wij daarbij uitsluitend aan de Noordelijke Nederlanden. Het beeld van de ontwikkeling in het Zuiden is weer anders. Bedenken wij slechts, dat voor de Spaansch gebleven gewesten het contact met Rome nooit verbroken was.
Voor de Vlaamsche invloed bleef Italië als schoolorganisatie en inspiratiebron een constante factor, terwijl de Noordelijke provincies zich voorbij het oude geloof bevonden en te maken kregen met een andere benadering van kerkbouw en kerkvormgeving. Hier vervielen met kerkbouw en kerkversiering in den zin van het oude geloof, heiligenbeeld en altaarstuk. Hier was het brede gebaar, natuurlijk in het Zuiden, nauwelijks op zijn plaats. Hier was…
Met de groote algemeene Europeesche beschaving wilden ook velen ten onzent maar al te gaarne meedoen. Zij waren het, die, wèl naar Rome reizend, wèl nota nemend van het nieuwe, dat over geheel Europa stroomde vanaf het Zuiden, in ons land terugkwamen, den geest vervuld van een gedachten- en vormenwereld, die, tegen onzen volksaard in, doch niettemin zich handhavend, ons land op betrekkelijk gematigde wijze aan den barok lieten deelhebben.
Barok en vormgeving in de Noordelijke Nederlanden
Barok was ten onzent in de letterkunde misschien alleen Vondel. Doch werd Vondel ook niet katholiek! Zijn Lucifer, zijn Adam in ballingschap, hebben dat groot e gebaar, dien zwaren klank, die ook aan Rubens eigen en… Als zodoende twee stromingen in de gedachte- en klankwereld van de letterkunde weerspiegeld worden, zo weerspiegelen zij zich ook in de vormenwereld der beeldende kunst, vooral in schilderkunst.
In Haarlem en Utrecht ontwikkelde zich een internationale figuurschildering; in Amsterdam sloeg het formalistische randgebied toe met Lastman en zijn leerlingen. De Hollandsche schilderkunst ging uiteindelijk langzamerhand haar eigen weg, met een nadruk op realistische portretten, interieur, stillevens en landschappen. Prof. Huizinga signaleert dat Holland zich in deze periode kenmerkte door een sterke band met eigen karakter en door een gematigde aanwezigheid van buitenlandse invloeden.
Naar het westen toe ontstonden in Den Haag en bij het hof sterke invloeden uit Frankrijk. De stadhouderlijke bouwprojecten, paleizen en tuinen werden ingericht naar Franse smaak, met wandindelingen en lambriseeringen die deze verschuiving onderstreepten. Rubens bleef De Key en De Keyzer achter als voorbeeld, maar ook buitenlandse krachten streefden naar een homogeen beeld van de kunsten, waarin schilderkunst zich moest verhouden tot architectuur en interieur.
Haagse kring en de oprichting van de Haagsche Academie
In deze periode ontstond de Haagsche Academie, een belangrijke stap in de organisatie van kunstenaars en onderwijs. De eerste voormannen der Stichting, waaronder Willem Doudijns en de Terwestense kring, stonden aan de wieg van een nieuw handelsmerk voor de beeldende kunsten in Den Haag. De nakomelingen van Rombout Verhulst speelden eveneens een rol in deze herordening van de samenleving.
Vermoedelijk werden de bouwmeesters en de schilders steeds vaker ingeschakeld voor de interior- en exterieurdecoratie van buitenverblijven en stadspaleizen langs de Vijverberg en het Voorhout. De Fransche invloed op interieurs en decoraties werd versterkt, wat leidde tot een duidelijke overgang naar een Fransch-georiënteerde esthetiek in zowel schilderkunst als bouwkunst.
Het thema van naaktheid en mythologie in de schilderkunst
Het allegorische of mythologische stuk, het heroïsche of arcadische landschap, dat vroeger beperkt bleef tot bepaalde contexten, werd nu dagelijkse spijs voor de veeleisende verandermanager van decoraties. Naakten als zodanig werden langzamerhand vaker gevraagd in interieurs en decoraties, wat leidde tot een toename van pleisterwerk, naaktstudies en leerboeken om de figuren toeschrijven en interpreteren.
Wederom moest men nu naar Frankrijk of Italië, of men moest thuis naar pleister of naakt oefenen; de theoretici bestudeerden en hun dankbaar zijn voor de vele wenken, zonder welke men aan de nieuwe opdrachten niet kon voldoen. De gouden tijd voor leerboeken en docenten bracht onder meer namen als Van Hoogstraten, de Lairesse en Houbraken naar voren.
Willem Doudijns en zijn plafondschilderingen
Willem Doudijns speelde een centrale rol in de ontwikkeling van plafondschilderingen in Den Haag en omgeving. De Haagsche School en de Haagsche Academie zagen in hem een belangrijke figuur, die de praktische en esthetische eisen van de tijd combineerde met een dieper begrip van compositie en ruimte. Zijn werk weerspiegelt de wisselwerking tussen Fransche formele invloeden en de Hollandse realistische traditie, en hij droeg bij aan het internationale karakter van de Noordelijke barok.
Techniek, thema's en uitvoering
In de plafondschilderingen ligt veel aandacht voor ruimtebehandeling, lichtval en decoratieve registers. De schilderijen versterken de architectonische ruimten en dragen bij aan de sociale functies van de zalen die ze sieren. De combinatie van realisme en mythologische allegorieën bood ruimte voor verfijnde beschrijving van figuren en onderwerpen, vaak aangewend om politieke en culturele ideologieën te communiceren.
Bescheidenheid en zelfstandigheid van Hollandsche kunst
Ondanks buitenlandse invloeden bleven de Noordelijke Nederlanders vasthouden aan een eigen, herkenbaar karakter in schilderkunst. De onafhankelijkheid van de Nederlandse realisten, die zich metrische en naturalistische registers eigen maakten, hield stand tegen het formele, vaak buitenlands geïnspireerde schilderwerk. Het portret, interieur, stilleven en landschap behielden hun centrale plaats, terwijl historische en mythologische onderwerpen geleidelijk aan hun rol aanpasten aan de moderne smaak.
Interieurs, paleizen en de rol van de hof
In Den Haag en bij de hof ontstond een vloeiend proces waarin interieurs volledig uit Fransche bouw- en sierkunst werden opgebouwd. Dit ging gepaard met een verandering in de richting van een homogeen kunstwerk waarin schilderkunst, beeldhouwwerk en architectuur elkaar versterken. De invloed van buitenlandse ontwerpers en bouwmeesters was onmiskenbaar en leverde een rijk palet aan decoratieve elementen op dat de status van de hof en de hele stad versterkte.
Aan die interieurs had de schilder zich te storen: niet alleen in de grote zalen der openbare gebouwen en vorstelijke paleizen, maar in ieder vertrekken van betekenis kwam hij voor een ordonnantie te staan. En ook de voorstellingen konden de oude niet meer blijven. Was het wonder, dat opnieuw een streven ontstond bij onze schilders het tekort aan kennis omtrent de figuur in te halen? Wederom moest men nu naar Frankrijk of Italië, of men moest thuis naar pleister of naakt oefenen, de theoretici bestudeerden en hun dankbaar zijn voor de vele wenken, zonder welke men aan de nieuwe opdrachten niet kon voldoen.
Samenvatting van belangrijke invloeden en namen
- Italiaanse formalistische stroming in Haarlem en Utrecht; Lastman in Amsterdam; Rembrandt en Lievens als leerlingen.
- Franse invloed op interieurs en hofarchitectuur; Daniël Marot en Jacques Parmentier als voornaamste figuren in de Fransche stroming.
- Haagsche Academie en de opkomst van een nieuwe generatie schilders, waaronder Willem Doudijns en de Terwestens.
Belangrijke vragen en continuïteit
Welke namen zien wij tenslotte aan Honselaersdijk verbonden? Ook voor de binnendecoratie heeft de stadhouder zich waarschijnlijk van uitheemsche krachten willen bedienen en wel van de groote Vlamingen van zijn tijd. Den Haag ontwikkelde zo een unieke synthese van Fransche en Hollandsche invloeden met een geopende dialoog tussen bouwkunst, schilderkunst en interieur.