Woningrenovatie en natuurbescherming: regels, stappen en mogelijkheden

Bij bouwprojecten zoals nieuwbouw, renovatie, verbouwing of vervanging moet je rekening houden met flora- en faunawetgeving om beschermde soorten en hun leefomgeving te beschermen. De wetgeving is gericht op het beschermen van planten en dieren die hier van nature voorkomen (dat noemen we ook wel ‘inheemse flora en fauna’). De regels zijn nodig om natuurgebieden en plant- en diersoorten in Nederland te beschermen.

Waarom deze regels belangrijk zijn

De aanwezigheid van verschillende plant- en diersoorten zorgt ervoor dat de natuur tegen een stootje kan. Wereldwijd en ook in Nederland staat de biodiversiteit onder druk omdat soorten verdwijnen. De wet moet ervoor zorgen dat de soortenrijkdom van planten en dieren in de natuur blijft bestaan en dat kwetsbare soorten niet verdwijnen. Sommige soorten - zoals verschillende soorten vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen - zijn zo kwetsbaar in Nederland dat ze extra bescherming nodig hebben.

Algemene stappen: praktisch stappenplan voor projecten

1. Controleer de Beschermde Soorten Indicator (BeSI)

   Controleer op de Beschermde Soorten Indicator (BeSI) of sprake kan zijn van beschermde diersoorten (zoals gierzwaluwen, huismussen en huisspitsmuizen) en of je daar een onderzoeksrapport over op moet laten stellen. Het rapport van BeSI laat niet alleen zien welke soorten er mogelijk voorkomen in het gebied maar ook welke richtlijnen er van toepassing zijn.

2. Breng in kaart of je nabij een Natura 2000-gebied werkt

   Voor Flora- en Fauna- (FF) activiteiten in of dichtbij een Natura 2000 gebied gelden extra regels bovenop de algemene en de specifieke zorgplicht, en de vergunningplicht. Deze zijn van toepassing als je activiteit een kans heeft op significante gevolgen voor het Natura 2000 gebied. Dit bepaal je in een zogenoemde voortoets. Een voortoets (vergelijkbaar met een quickscan voor beschermde soorten) is een verkenning van de mogelijke nadelige gevolgen van je bouw-, sloop- of renovatieproject op flora en fauna in of dichtbij het Natura 2000 gebied. Naast de regels rondom flora en fauna gelden er voor bouwen, slopen en/of renoveren in of dichtbij een Natura 2000 gebied ook stikstofregels. Het vergunningstraject voor je project is daarom erg complex en vergt advies op maat van een expert.

3. Laat ecologisch onderzoek uitvoeren

   Nadat je de flora en fauna in kaart hebt gebracht op basis van bestaande informatie stel je de werkelijk aanwezige soorten vast. Om dit goed te doen is ecologisch onderzoek door erkend ecoloog of ecologisch adviesbureau nodig. Door in een vroeg stadium de risico’s in kaart te brengen worden vertraging en andere problemen in het project voorkomen. Als je het vermoeden hebt dat er beschermde soorten kunnen voorkomen en/of de locatie in of nabij een Natura 2000 gebied ligt is ecologisch onderzoek verplicht. Ecologische adviesbureaus moeten zich houden aan vaste onderzoeksprotocollen en eisen stellen aan de onderzoeksperiode.

   Laat vanaf het voorjaar tot in de zomer veldonderzoek uitvoeren om zo tot een complete inventarisatie te komen van de aanwezige flora en fauna. Als je een quickscan laat uitvoeren in het vroege voorjaar, kan indien nodig direct daarna worden gestart met aanvullend onderzoek.

4. Voorkomen, mitigeren en vergunningen

   Voor niet-beschermde soorten moet worden uitgezocht of met mitigerende maatregelen de verstoring kan voorkomen worden. Denk aan het ophangen van nestkasten, het plaatsen van bomen en/of struiken en het behouden van plekken met water. Voor beschermde soorten is voor activiteiten die mogelijk nadelige effecten kunnen hebben op de nestplekken, rustplaatsen of foerageerplekken een omgevingsvergunning nodig. Nadelige effecten kunnen ook ontstaan door aantasten van de leefomgeving (via geluid, licht en/of trillingen).

   Als een verblijfplaats wordt aangetast of verwijderd, moet je een omgevingsvergunning aanvragen of meeliften op een gebiedsdekkend SMP. Voor activiteiten waarbij ongeacht de periode er verstoring ontstaat of een nest of verblijfplaats wordt aangetast en dit niet kan worden voorkomen, moet er voor Flora- en Fauna- (FF) activiteiten een vergunning worden aangevraagd via het Omgevingsloket. Een onderdeel van de vergunningsaanvraag is de natuurtoets (ecologisch onderzoek). Hiermee toets je of je bouw-, verbouw of verduurzamingsactiviteiten mogelijke nadelige effecten hebben op beschermde flora en fauna en/of hun omgeving. Met de natuurtoets toon je aan of je project voldoet aan de eisen van de wet en of er voldoende maatregelen zijn getroffen om de nadelige gevolgen voor flora, fauna en hun omgeving tegen te gaan.

5. Houd rekening met timing en jaarrond bescherming

   Het kan zijn dat je alleen in een bepaalde periode geen werkzaamheden uit mag voeren (broedseizoen, winterslaapplaats). Bij beschermde soorten is er een omgevingsvergunning nodig als je wél in deze bepaalde periodes de werkzaamheden wilt uitvoeren. Dit wordt duidelijk uit ecologisch onderzoek en uit het rapport van BeSI. Voor enkele soorten geldt jaarronde bescherming; verblijfplaatsen van vleermuizen zijn jaarrond beschermd. Een vergunning verkrijgen kan een jaar duren, dus de vergunning moet op tijd worden aangevraagd.

   Voer de werkzaamheden zó uit dat aanwezige dieren de kans krijgen te vertrekken. Lees ook paragrafen 11.2.2 t/m 11.2.5 Bal Vergunningsplicht bij schadelijke handelingen, regels en vergunningsvrije gevallen.

eDNA-test en natuurvriendelijk isoleren

De spouwmuur is een fijne plek voor vleermuizen. Omdat deze ruimte zo afgesloten is, is het lastig om te zien of er vleermuizen in zitten. Daarom is de eDNA-test ontwikkeld als nieuwe onderzoeksmethode. De test werkt een beetje zoals een coronatest: met een spons of roller wordt een monster afgenomen van de gaten in je spouwmuur. In een laboratorium kijken ze vervolgens of er sporen (zoals huidcellen) van vleermuizen te vinden zijn. In maart 2025 heeft de overheid hierover een ministeriële regeling bekendgemaakt. In de regeling staat: Het is belangrijk dat eDNA-onderzoek zorgvuldig gebeurt. Daarom mogen alleen gecertificeerde bedrijven deze test afnemen.

Als de eDNA-test aantoont dat er géén sporen van vleermuizen zijn, kun je direct beginnen met isoleren. Worden er wél sporen gevonden, dan geldt in de meeste gevallen dat je een omgevingsvergunning moet aanvragen en ecologisch onderzoek moet doen. Voorheen kon in sommige gevallen worden doorgewerkt met natuurvriendelijk isoleren, maar op basis van de eDNA-regeling is bij een positieve test vaak vergunningverlening nodig. In sommige provincies kun je mogelijk toch nog gebruikmaken van de methode om natuurvriendelijk te isoleren; dit kun je het beste navragen bij het Omgevingsloket van je provincie.

Werkwijze natuurvriendelijk isoleren (praktijk)

Bij natuurvriendelijk isoleren houden bedrijven die hierin gespecialiseerd zijn, rekening met de beschermde dieren. Voordat de isolatiewerkzaamheden beginnen, wordt de spouw eerst leeggemaakt. Dit heet 'natuurvrij maken'. Er worden dan kapjes over de gaten in de spouw geplaatst, zodat vleermuizen naar buiten kunnen vliegen, maar niet meer naar binnen. Ze plaatsen vervangende verblijfplaatsen voor beschermde dieren. Zo hangen ze kasten op voor beschermde vogels. Voor vleermuizen houden ze hoog in de spouw een ruimte vrij waar ze in de toekomst terechtkunnen. Dit doen ze door met borstels de ruimte af te scheiden. Ze beginnen pas met isoleren als alle vleermuizen de spouw hebben verlaten. Ze houden hierbij rekening met de kraamperiode en de winterslaap. Om de verloren ruimte te compenseren, laten ze dus wat extra ruimte vrij in de spouw én gemeenten hangen extra vleermuiskasten op. Ook jij kunt zelf kasten voor vogels en vleermuizen ophangen. Het bedrijf doet melding van de werkzaamheden bij de provincie. Zij controleert of de regels in de Omgevingswet worden gevolgd. Bedrijven die natuurvriendelijk kunnen isoleren, hebben daarvoor een speciale training gevolgd.

Let op: met de komst van de eDNA-regeling in maart 2025 zijn de spelregels rond natuurvriendelijk isoleren veranderd. Bij een positieve eDNA-test waarbij vleermuissporen worden aangetroffen is in de meeste gevallen een omgevingsvergunning vereist en is de methode van natuurvriendelijk isoleren niet automatisch meer toegestaan. Sommige provincies, zoals Friesland (Fryslân), hebben de landelijke werkwijze inmiddels volledig stopgezet.

Soortenmanagementplan (SMP): lange termijnoplossing

Het soortenmanagementplan (SMP) wordt gezien als oplossing voor de lange termijn. Dit is een plan waarin voor een bepaald gebied, meestal een gemeente, in kaart wordt gebracht welke beschermde soorten er leven en hoe deze soorten behouden blijven. Er staat ook in hoe beschermde diersoorten zo min mogelijk schade ondervinden door maatregelen zoals na-isolatie. Op basis van zo’n soortenmanagementplan krijgt de gemeente dan een gebiedsgerichte omgevingsvergunning van de provincie. Daar kun je als woningeigenaar ook gebruik van maken. Een provincie kan ook een tijdelijke ontheffing voor de gemeente geven als het soortenmanagementplan nog in ontwikkeling is. Dat noem je dan een pre-SMP.

Sommige gemeenten in Nederland werken al met een SMP. Of jouw gemeente dat doet en welke regels specifiek gelden, kun je navragen bij je gemeente of bij het isolatiebedrijf dat je hebt ingeschakeld. Het soortenmanagementplan houdt in dat gemeenten in één keer voor een gebied of de gehele gemeente ecologisch onderzoek doen. Hierbij nemen ze maatregelen ter bescherming van aanwezige diersoorten. Hierdoor is individueel ecologisch onderzoek per woning niet meer nodig.

Praktische aandachtspunten per maatregel

• Spouwmuurisolatie en buitengevelisolatie: In ongeïsoleerde spouwmuren kunnen vleermuizen wonen en vogels nestelen. Spouwmuurisolatie is bij woningeigenaren de bekendste, maar buitengevelisolatie geeft de beste isolatiewaarde. Als de eDNA-test aantoont dat er geen sporen zijn, kun je beginnen. Als sporen worden aangetroffen, is doorgaans aanvullend onderzoek of vergunning noodzakelijk.
• Zonnepanelen: Onder de dakpannen van schuine daken kunnen nesten zitten van beschermde vogels zoals huismus of gierzwaluw. Plan de installatiewerkzaamheden dus buiten het broedseizoen (broedseizoen tussen 15 maart en 1 augustus).
• Bomen kappen en snoeien: Plan snoeiwerk buiten het broedseizoen. Let op gemeentelijke regels en herplantplicht in sommige gevallen.
• Naden en kieren dichten: Vleermuizen passen niet door gaten kleiner dan 7 mm en komen niet of nauwelijks binnen beneden de 2 meter. Gaten of kieren boven 2 meter en breder dan 7 mm zouden gebruikt kunnen worden door vleermuizen of vogels; laat een eDNA-test of check door een ecoloog doen.
• Grote verbouwingen en sloopwerk: Voor uitbouw, dakkapel, dakopbouw of sloop van schuur of schoorsteen gelden dezelfde stappen; regulier werk kan stilgelegd worden als beschermde soorten worden aangetroffen.

Kosten en planning

Bij een eDNA-test wordt er door middel van spoorafname bij elke opening in de spouw DNA-materiaal verzameld. De kosten hiervoor zijn op dit moment rond de € 350 exclusief btw. Hoeveel natuurvriendelijk isoleren kost, verschilt per type woning. Bij een vrijstaand huis moet je bijvoorbeeld meer handelingen verrichten dan bij een tussenwoning. En soms is er een hoogwerker nodig. Je kunt denken aan kosten tussen de € 300 en € 1.000.

Vergunningen, aansprakelijkheid en risico's

De Omgevingswet schrijft voor dat wie wil gaan renoveren of slopen, een ontheffing nodig heeft als er beschermde soorten in het gedrang komen. Wie zich niet aan de regels houdt, loopt kans op ernstige vertraging van projecten, een hoge boete en zelfs een veroordeling vanwege een economisch delict. Wie vooraf de juiste stappen zet, heeft niets te vrezen. Overtredingen gelden als economisch delict, wat de bedragen fors opdrijft. Wie vooraf de juiste stappen zet, heeft niets te vrezen.

Als er negatieve effecten optreden, beoordeelt het ministerie van EZ onder andere of de gunstige staat van instandhouding van de betreffende soort(en) niet in gevaar is. Als vervolgens de aanvraag positief beoordeeld wordt, geeft het ministerie van EZ een verklaring van geen bedenkingen (Vvgb). Als er sprake is van negatieve effecten op beschermde soorten mag de gemeente of omgevingsdienst de omgevingsvergunning alleen verlenen als een Vvgb is afgegeven.

Advies voor projectleiders, VvE's en woningeigenaren

• Begin ruim van te voren met de aanvraag zodat je project geen vertraging oploopt.
• Laat vooraf een ecologisch onderzoek doen (bv. via eDNA). Als blijkt dat er vleermuizen in de spouw zitten, is vervolgonderzoek nodig om te bepalen welke soorten en welke type verblijfplaatsen. Het onderzoek duurt vaak een zomer tot een jaar voor vleermuizen.
• Als initiatiefnemer zelf de onderbouwing schrijven staat je meestal niet sterk; een ecoloog is onafhankelijk en kan via een quickscan voor een betrouwbare onderbouwing zorgen.
• Controleer bij de gemeente of er een soortenmanagementplan is. In dat geval is er al een inventarisatie gedaan en zijn er voorschriften opgesteld voor werkzaamheden aan gebouwen.
• Wees je bewust van de kans dat er op veel plekken dieren aanwezig zijn, vooral in het broedseizoen.
• Wees creatief; soms zijn goedkope en eenvoudige oplossingen mogelijk (nestkasten ophangen, groendak, meer groen in de tuin).

Checklist verbouwen zonder schade aan de natuur

• Bij het isoleren van je woning: kijk eerst of spouwmuren, daken en gevels verblijfplaatsen herbergen.
• Plan werkzaamheden buiten het broedseizoen (15 maart-1 augustus) als mogelijk.
• Voer renovatie of sloop niet uit zonder eerst te checken op beschermde soorten.
• Bij muizen- of rattenoverlast: wees voorzichtig met het dichten van gaten boven 2 meter en breder dan 7 mm.
• Bij grote renovatieprojecten of VvE-plannen: laat verplicht ecologisch onderzoek uitvoeren en houd rekening met langere doorlooptijden.

Wat kun je zelf doen voor de natuur?

Iedereen kan los van een verbouwing ook gewoon wat extra’s doen voor de natuur. Bijvoorbeeld door een groendak aan te leggen, of door meer verschillende soorten planten in de tuin te zetten, waar vogels en insecten plezier van hebben. Hagen en heggen zijn ideaal voor kleine vogeltjes en nestkastjes zijn eenvoudig toe te voegen. Ook vleermuizen zijn geholpen met speciaal ontworpen vleermuiskasten.

De eisen uit de wet zijn bijna altijd in te passen in een bouw- of onderhoudsproject. Onwetendheid is geen excuus; de Omgevingswet gaat uit van een zorgplicht. Je bent verplicht je vooraf op de hoogte te stellen van mogelijke gevolgen voor beschermde soorten en zo nodig een specialist in te schakelen.

tags: #woning #renovatie #natuurbescherming