In mijn blog gebruik ik vaak het woordje ‘hè’. Gewoon omdat dat lekker klinkt. Maar waarom staat er eigenlijk een accent op de ‘e’? En hoe bepaal je dan welk accent je moet plaatsen? Zoals de titel al zegt, ga ik in deze blog iets vertellen over de accent grave, de accent aigu en het accent circonflexe. Allemaal accenten die in sommige gevallen veel op elkaar lijken, maar alledrie een eigen uitleg hebben. Accenten komen voor in sommige Franse leenwoorden.
De accent grave is het streepje dat van linksboven naar rechtsonder wijst. Het wordt in ingeburgerde Franse woorden alleen gebruikt op de e. De e moet dan uitgesproken worden als de ‘e’ in blèren. Omdat, zoals ik hierboven al kort uitlegde, het onduidelijk is wanneer een Frans woord ingeburgerd is, wordt het teken vooral gebruikt om de korte ‘e’ te benadrukken. Hoewel taalinstanties zeggen dat het benadrukken van de korte ‘e’ na 1996 niet meer wordt gedaan, is het wel een goede uitleg voor wat er gebeurt bij dit teken. Voorbeelden van woordjes die we in het Nederlands een accent grave geven zijn ‘hè’ en ‘à’.
De accent aigu is het streepje dat van linksonder naar rechtsboven wijst. Dit teken wordt gebruikt als de letter moet worden verlengd. Het zou dus moeten klinken als een ‘ee’. Je wilt dan een klank echt benadrukken. Vergelijk maar eens de woordjes ‘hè’ (accent grave) en ‘hé’ (accent aigu). De ‘e’ met accent aigu heeft dan een lange klank. De accent aigu kan worden gebruikt om de klemtoon aan te duiden, zoals bij de woorden vóórkomen en voorkómen.
Een accent circonflexe wordt ook wel circumflex of dakje genoemd. Het lijkt ook op een dakje of hoedje ^. Echte Nederlandse woorden hebben dit accent (met misschien een uitzondering) nooit. Het zijn dan ook vooral Franse woorden die dit accent hebben. In het Nederlands blijft dit teken op sommige Franse woorden staan vanwege de uitspraak: een iets langere, nasale klank. Zoals je ziet zijn er veel woorden die wel een accent dragen. Maar het accent verdwijnt in het Nederlands wel steeds wat meer naar de achtergrond, bijvoorbeeld door de komst van meer Engelse woorden. Zo kun je scène zeggen, maar wordt ook de Engelse uitspraak ‘scene’ veel gezegd. Nog een geval is het woord gênant.
Wat vinden jullie van het verdwijnen van accenten? Liever wel, of liever niet? O, en heb je een vraag? Drink je ook rosé? Vraag jij je weleens af waarom hier eigenlijk een accent op de e staat? Deze week vertel ik je meer over accenten die we vooral bij Franse leenwoorden gebruiken of om ergens de klemtoon op te leggen: de accent grave, accent aigu en accent circonflexe (dakje).
Ezelsbruggetjes en praktische regels
Om te onthouden welk teken je wanneer gebruikt, kun je je een klok voorstellen en de plek van de 11 en 1 volgen. De wijzer van de 11 wijst van links naar rechts en de e spreek je uit zoals in elf. De wijzer van de 1 wijst van rechts naar links en spreek je uit zoals in één. De accent circonflexe, het dakje, wordt nog maar zelden gebruikt. Eigenlijk vooral bij woorden die we uit het Frans hebben geleend en in een paar gevallen bij Friese woorden. In het Nederlands laten we het dakje staan zodat we weten hoe het uitgesproken wordt. Denk aan enquête, gêne en crème fraîche.
Soms wil je een woord of lettergreep benadrukken. Zodat de lezer begrijpt wat je bedoelt. Daarvoor kun je een klemtoonteken gebruiken: de accent aigu. Een accentteken wordt in het Nederlands op een letter geplaatst om een klank aan te geven of om een klemtoon te benadrukken. De meeste woorden die een accentteken krijgen zijn afkomstig uit de Franse taal.
Het trema wordt gebruikt om uitspraakproblemen in woorden, die geen samenstellingen zijn, te voorkomen. Een trema voorkomt dat twee opeenvolgende klinkers als één klank worden gelezen. De trema moet je plaatsen op de tweede klinker waar het leesprobleem kan ontstaan. Bijvoorbeeld: reeen - reeën, officiele - officiële. Niet alle woorden met meerdere achtereenvolgende klinkers hebben uitspraakproblemen. Als er geen uitspraakproblemen zijn, dan schrijf je ook geen trema. Bijvoorbeeld: opticien, geuit, officieus.
Overige accenten en termen uit het veld
Accent aigu: Het accent uit het Frans geeft aan dat je een klinker lang moet uitspreken. Accent grave: Wordt gebruikt voor woorden afkomstig uit het Frans; ook wanneer de klinker 'e' kort moet worden uitgesproken. Accent circonflexe: Ook wel het hoedje genoemd en voornamelijk aanwezig in woorden van Franse herkomst. Het geeft vaak aan dat een klinker langer en nasaler moet klinken. Er komt doorgaans geen accent circonflexe op de a, i, o en u voor, behalve in leenwoorden met Franse tintjes zoals fransozendakje. Crème fraîche, crêpe, enquête, gênant zijn klassieke voorbeelden. Cedille: Een komma onderaan de letter 'c' die aanduidt dat c als een s-klank moet worden uitgesproken, zoals in façade en Française. Na een ç staat altijd een a, o of u.
De huidige spelling laat accent circonflexe vooral zien bij Franse leenwoorden en in sommige Friese woorden. In oude teksten werd het vaak gebruikt om een verdwenen letter te markeren, maar tegenwoordig verdwijnt het accent steeds vaker naar de achtergrond.
Voorkomende Franse leenwoorden en hun kenmerken
- Crème fraîche, crêpe, enquête, gênant - voorbeelden met dakje en klinkerklank.
- Château, crouton, paté, fromage - woorden waarbij de Franse oorsprong duidelijk blijft.
- Franse leenwoorden met een trema of cedille maken de uitspraak duidelijker: rénse, façade, reçu.
Er komt doorgaans geen accent circonflexe op de a, i, o en u, maar wel op sommige klinkers in woorden met een duidelijk Frans tintje, zoals coûte que coûte en maître d’hôtel. In het Westlauders Fries komt het accent circonflexe voor op de a, e, o en u. In het Roemeens komt de circonflexe voor in â en î. In het Welsh wordt het gebruikt om klinker langer te maken, en in sommige talen duidt het substring op homogrammen zoals ffon vs ffôn.
Frans ; accenten
Tot slot: probeer woorden zo vaak mogelijk zonder accenten te schrijven. Die accenten zijn vooral nuttig als uit de zin niet opgemaakt kan worden dat je het telwoord één bedoelt en niet het lidwoord 'een'.