° Voor schut staan betekent ‘voor gek staan’. Als je voor schut staat, lachen anderen je voor je gevoel uit - en soms doen ze dat ook echt. Voor schut is een verbastering van verschut. Verschut is een vorm van het werkwoord verschutten in de betekenis ‘betrappen, arresteren’. Wie betrapt werd, werd dus verschut. Die betekenis van verschutten is ontstaan in het Bargoens, de oude omgangstaal van onder meer dieven en zwervers. De oorspronkelijke betekenis van verschutten is ‘met een schut (= beschutting) omgeven’. Verschut kwam voor in combinaties als verschut gaan en verschut komen (‘betrapt worden, gearresteerd worden’), verschut zitten (‘gevangenzitten’) en verschut zetten (‘gevangenzetten, laten arresteren’).
° Het gezegde ‘voor schut staan’ is behoorlijk bekend. Het houdt in dat je voor gek staat. Synonieme gezegden zijn: voor joker staan, voor aap staan, voor lul staan of voor paal staan. Naast ‘voor schut staan’ kun je ook door een ander ‘voor schut gezet worden’. Dan wordt je belachelijk gemaakt of er wordt een geintje met je uitgehaald.
° In het gezegde is ‘voor schut’ een spraakvariatie op het voltooid deelwoord ‘verschut’. Verschut is afkomstig van verschutten, wat in de taal van criminelen en landlopers - het Bargoens - zoveel betekende als ‘arresteren’ of ‘betrappen’. Wie verschut stond, was dus betrapt en gepakt. Wie ‘in verschut ging’, was gearresteerd, ging de gevangenis in.
° Schuttingtaal, oftewel grove taal of scheldwoorden, heeft etymologisch gezien een andere herkomst dan het ‘schut’ van voor schut staan. In schuttingtaal verwijst schutting naar de plek waarop men - met graffiti - expliciete seksuele woorden, grove taal of vulgaire tekeningen neer schreef. De uitdrukking verschut staan betekent naar men weet: in zijn hemd staan, beschaamd staan te kijken, bijvoorbeeld van iemand die in het bijzijn van anderen op een leugen wordt betrapt.
° Daarnaast is in allerlei kringen, die wel eens gemeenzame taal bezigen, in zwang iemand verschut zetten: iemand openlijk beschaamd maken of aan de kaak stellen; en verschut lopen: zo raar gekleed, dat het de spot van anderen opwekt. Ik leerde die uitdrukkingen eerst een 25 jaar geleden kennen toen ik in Amsterdam aankwam, waar de student toen slang-achtiger praatte dan dat nu het geval is.
° Naast verschut wordt ook voor schut gehoord en de onzekerheid van wat het nu moet zijn, zal wellicht menigeen verhinderd hebben het neer te schrijven. Overigens schort het niet aan vindplaatsen, maar een etymologische verklaring had ik nooit gelezen of gehoord, behalve die in de 6e druk van Van Dale's grote woordenboek van 1924, waar schudde werd vermeld als een ‘gewestelijk’ woord voor ‘schavuit, landloper’ en waaraan was toegevoegd: hij loopt voor schudde, is schandelijk, haveloos gekleed; wat aldaar onder het woord schut nog eens herhaald werd: ‘hij loopt voor schut, voor schandaal, voor spot, voor gek; voor schut zitten, voor schandaal, (ook) voor evenveel, niet meegeteld worden; vgl. schudde’. En nu mij naar de herkomst dier uitdrukking werd gevraagd, heb ik de zo welverzorgde nieuwe druk van Van Dale (1950) opgeslagen, die hetzelfde als in 1924 vermeldt, met dit verschil dat het woord schudde niet meer als gewestelijk, maar als Zuid-Nederlands te boek staat.
° En dat maakt die opvatting van verschut nog onaannemelijker dan zij al was; dat in een Noord-Nederland zo populaire uitdrukking als verschut staan een Vlaams dialectwoord zou schuilen is immers weinig waarschijnlijk. Wie weet hoeveel slanguitdrukkingen via het bargoens in de volkstaal zijn gekomen, zal zich er niet over verwonderen dat ik terugdacht aan wat ik eens bij Brusse las in zijn boek Het rosse Leven en Sterven van de Zandstraat: Ja, nog nooit voor 't schut geweest, als toen met dat eene bekeurinkie dan.
° Gelukkig hebben wij het boek van Dr. Moormann over De Geheimtalen in Nederland (1924), dat altijd weer een rijke bron is voor wie zich met volkstaal bezig houdt. En inderdaad, de index van Moormann vermeldt: voorschut en verschut; het woord blijkt herhaaldelijk in de door Moormann afgedrukte lijsten van bargoense woorden voor te komen. In 1858 is al geboekstaafd: treifel verschut, op heterdaad betrapt; in een collectie bargoens van 1860 staat: ‘verschutten, arresteeren; bot op verschut, op de daad betrapt; voorschut geraakt, in hechtenis genomen’ en Köster Henke vermeldt het in zijn boekje De Boeventaal (1906) eveneens: verschud of verschut (betrapt).
° Genoeg om te besluiten dat verschut vanouds tot de taal van de jongens van de vlakte behoort! En het komt mij voor, dat dit verschut hetzelfde woord is als dat in verschut staan; wie genoeg fantasie heeft om zich ook de op heterdaad betrapte, onthutste en diep beschaamde boef voor te stellen zal dat dunkt mij niet onwaarschijnlijk willen noemen.
Egardement en hedendaagse gebruikspatronen
° Ben je de verbinding met jezelf kwijtgeraakt door burn-out, depressie, verlies, overbelasting of een andere ingrijpende ervaring? In het e-book Jezelf kwijtraken en jezelf hervinden vind je herkenning, woorden en richting. Soms lees je een artikel omdat je iets herkent. Je loopt ergens tegenaan in jezelf, in je werk, in je communicatie of in de manier waarop je met anderen omgaat. Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen, podcasts, webinars, e-books en online trainingen? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief.
° 3 spreekwoorden en uitdrukkingen bevatten ‘schut’: alle havens schutten geen wind, alle havens schutten wind, voor paal/schut staan. 2 betekenissen bevatten ‘schut’: door het behang gaan, in zijn hemd laten staan. 18 dialectgezegden bevatten ‘schut’: sta ik ier voor pijpe toebak, zonder verwèr, en nog vele anderen uit verschillende streken (Waregems, Gronings, Waanroods, Erps, Munsterbilzen, Kaprijks, Meers, etc.).
Praktische voorbeelden en synoniemen
° Synoniemen voor het gevoel van belachelijk gemaakt worden zijn: voor joker staan, voor aap staan, voor lul staan of voor paal staan. Daarnaast kun je door een ander ‘voor schut gezet worden’.
- verschut zitten - gevangen zitten
- verschut komen - gearresteerd worden
- verschut zetten - iemand laten arresteren
Waar komt het Nederlands vandaan?
Samenvattend
De uitdrukking verschut staan en het verwante voor schut staan hebben wortels in oude sociale dialecten en criminaliteitstaal, maar zijn uitgegroeid tot alledaagse idiomen die aangeven dat iemand even niet in de gunst staat of belachelijk wordt gemaakt. De etymologie toont een complexe schakering van betekenissen, van arrestatie tot schaamte bij het heden.