Asbest werd met of zonder een bindmiddel verwerkt tot een grote variatie aan producten. Dit deed men door het te combineren met een bindmiddel zoals cement, karton, lijm of gips. Soms zijn in 1 product 2 of 3 verschillende soorten asbest aanwezig. In de loop der tijd vindt door diverse invloeden aantasting van het bindmiddel plaats. Asbest is met name na de oorlog veel gebruikt tot in de jaren 80. In de periode 1980 tot 1994 is relatief minder asbest toegepast. In deze periode is asbest als plaatmateriaal, buizen en golfplaten toegepast. Niet-hechtgebonden asbest, zoals brandwerend board, is vanaf 1983 vrijwel niet meer gebruikt. Het beroepsmatig toepassen en verkoop van asbest zijn sinds 1 juli 1993 nagenoeg verboden.
Vroeger is asbestcement veel gebruikt, bijvoorbeeld als vlakke isolatieplaat in gevels en als golfplaat op schuren en garages. Vaak is bij golfplaten aan een van de zijden een wafelrooster herkenbaar. Sinds een aantal jaren zijn er asbestvrije cementplaten op de markt. Tot omstreeks 1985 waren vinylvloertegels te koop, die verstevigd zijn met asbest. Meestal zijn deze kunststof tegels al tijdens de bouw gelegd. Vinylvloertegels zijn hard en een beetje glanzend, vaak met een wit 'gevlamde' decoratie. Verder was er in de periode van 1963 tot en met 1983 vinylvloerbedekking met asbest te koop. Dit 'zeil' is veel gebruikt in keukens en op trappen. De toplaag is van pvc en in de onderlaag zit asbest. De viltachtige onderlaag lijkt op karton en is lichtgrijs tot lichtbeige, soms lichtgroen. Men schat dat er zo'n 3.000 asbest bevattende producten (pdf, 2.3 MB) zijn.
Alleen in een laboratorium kan met 100% zekerheid worden vastgesteld of een materiaal of product asbest bevat. Hoe kunt u producten of materialen herkennen waarin mogelijk asbest in zit? Asbest werd vroeger veel gebruikt omdat het brandwerend is en goed isoleert. Later werd bekend dat het gebruik van asbest ook een groot nadeel heeft: asbestvezels kunnen kankerverwekkend zijn wanneer ze worden ingeademd. Om die reden zijn er door de jaren heen regels opgesteld rondom de productie, toepassing en verwerking van asbesthoudende producten. Het overtreden van deze regels, doordat je ze niet kent of wanneer je er onverwacht mee te maken krijgt, zorgt voor financiële risico’s.
Gezondheidsrisico’s en: hechtgebonden vs. niet-hechtgebonden asbest
Hoe ga je om met asbest? Asbest vormt een risico voor je gezondheid bij bouwen en verbouwen van je huis. Asbest bestaat uit heel kleine vezeltjes die je met het blote oog niet kunt zien. Als je ze inademt, kunnen ze na lange tijd kanker in je longen, longvlies of buikvlies veroorzaken. Het risico op kanker hangt af van de totale hoeveelheid asbest die je tijdens je leven inademt. In de buitenlucht zitten altijd kleine hoeveelheden asbestvezels; voor de meeste mensen is het risico gelukkig heel klein. Vooral mensen die door hun werk veel en langdurig met asbest hebben gewerkt en die veel asbestvezels hebben ingeademd, lopen een risico op asbestkanker.
Niet-hechtgebonden asbest moet worden verwijderd of afgedekt, omdat de asbestvezels niet in een ander materiaal vastzitten. Dit moet je altijd door een professioneel bedrijf laten doen. Niet-hechtgebonden asbest is daarom een groter risico voor de gezondheid. Hechtgebonden asbest bestaat uit asbestvezels die vastzitten in een ander materiaal, meestal in cement. Doordat ze vastzitten komen de vezels niet zomaar in de lucht. Het materiaal levert dus weinig gevaar op voor de gezondheid. Als het materiaal beschadigt, kunnen de vezels wel vrijkomen. Het asbest is dan niet-hechtgebonden. In dat geval moet het asbesthoudende materiaal dus worden verwijderd.
Bij bouwen en verbouwen komen bij verzagen en breken van asbestvezels vrij. Nieuwe of beschadigde materialen vormen een risico; losliggende vezels zijn moeilijk te verwijderen. Het is verboden om asbesthoudend materiaal te bewerken. Voor huiseigenaren geldt dat als een huis gebouwd of verbouwd is tot circa 1994, de kans op asbesthoudend materiaal aanwezig kan zijn. Een asbestinventarisatierapport kan daarbij helpen.
Toepassingen en herkenning in woningen, installaties en musea
Asbest werd op grote schaal toegepast in woningen, installaties, voertuigen, vloerbedekkingen en huishoudelijke apparaten. De gunstige eigenschappen als sterkte, hittebestendigheid, isolerend vermogen en lage prijs hebben ertoe bijgedragen dat met name na de Tweede Wereldoorlog asbest veelvuldig is gebruikt.
Asbest is te vinden in circa 3.500 verschillende toepassingen en meer dan 18.000 producten waarin asbesthoudend materiaal is verwerkt. Het is verkrijgbaar in verschillende vormen en typen: spuitasbest, bijvoorbeeld losgebonden of semi-hechtgebonden vezels, en amfiboolachtige vezels zoals crocidoliet (blauw asbest) die bekend staan als bijzonder gevaarlijker. De beelden en voorbeelden in museale context vragen om een evenwicht tussen behoud van erfgoed en veilige omgang met asbest.
In musea vormt de regelgeving rondom asbest een uitdaging. De Arbowet en veiligheidseisen gelden ook voor medewerkers die met objecten uit asbestachtige materialen werken. Een Deskundig Inventariseerder Asbest (DIA) kan helpen bij het opstellen van een beheersplan en bij het besluit of behouden of verwijderen nodig is. Een gecertificeerd asbestsaneringsbedrijf voert verwijdering uit, vervolgd door eindcontrole door een onafhankelijk laboratorium.
- Stap 1: Een gecertificeerd inventarisatiebedrijf onderzoekt of er asbest aanwezig is, waar het zit, in welke vorm, en hoeveel. Monsters worden genomen en een officieel rapport opgesteld.
- Stap 2: Geanalyseerd door een geaccrediteerd laboratorium om vast te stellen of het daadwerkelijk asbest betreft en welk type.
- Stap 3: Pas na inventarisatie en analyse mag een gecertificeerd saneringsbedrijf aan de slag met verwijdering volgens veiligheidsvoorschriften.
- Stap 4: Eindcontrole door een onafhankelijk gecertificeerd laboratorium conform de relevante normen; registratie via het Landelijk Asbestvolgsysteem (LAVS).
Voor musea geldt dat samenwerking met gecertificeerde bedrijven verplicht is en dat er een strikte scheiding van rollen is tussen inventariseren en saneren. Een DIA kan adviseren of asbest behouden of verwijderd moet worden, en zo nodig wordt een beheersplan opgesteld of verwijdering uitgevoerd.
Asbest in cosmetica en dagelijkse voorwerpen
In make-up is asbest ook aan bod gekomen: in winkelmerken zoals Hema en Douglas zijn sporen van asbest aangetroffen in bepaalde producten. Drie laboratoria bevestigden positieve resultaten bij tests. Deze bevindingen hebben geleid tot herhaalde tests en discussies over consistentie van resultaten tussen laboratoria. Ministerie- en volksgezondheidsinstanties benadrukken dat asbest in cosmetica verboden is; de ruimere context blijft onderwerp van toezicht en controles.
Daarnaast werd een oude Zutphense pijpenkop van asbest beschreven als historisch belang en illustrerend voor vroegere percepties van asbest als goedkoop en praktisch materiaal. De historische kijk op asbest laat zien hoe lang het duurde voordat men de gevaren volledig erkende en effectieve regelgeving werd ingevoerd.
Regelgeving, toezicht en protective maatregelen
De Nederlandse en Europese wet- en regelgeving rondom asbest is primair gericht op arbeidsveiligheid, milieubescherming en het voorkomen van blootstelling bij sloop, renovatie en afvalverwerking. Belangrijke kaders zijn onder andere het Arbobesluit, het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), het Productenbesluit asbest en de Europese REACH-verordening. Musea hebben hierbij de extra uitdaging van behoud van erfgoed en gezondheid van medewerkers.
Voor risicoanalyse en preventie is het volgen van de arbeidshygiënische strategie cruciaal. De Arbowet verplicht werkgevers en werknemers samen te werken aan veiligheid en gezondheid. Inspecties door de Nederlandse Arbeidsinspectie zorgen voor naleving, met mogelijke boetes bij overtredingen. Een overzicht van stappen voor asbestherkenning en -inventarisatie wordt ondersteund door gecertificeerde trainingen en DIA-certificering.
JOOST -- de risico's van asbest voor werknemers
Wat te doen als u asbest aantreft
- Laat altijd asbesthoudende materialen verwijderen door een gecertificeerd bedrijf; zelf aanpassen of breken is verboden.
- Laat een asbestinventarisatie uitvoeren door een DIA en volg het beheersplan indien asbest behouden blijft.
- Vraag offertes aan bij meerdere gecertificeerde bedrijven en controleer certificeringen en referenties.
- Documenteer alle stappen voor mogelijke aansprakelijkheid bij verkoop of verzekeringen.
Zoek voor meer informatie op bronnen die specifiek gaan over asbest in en om het huis, asbestvrijdak.nl en gerelateerde informatie voor musea en collecties. Begin met een quickscan door objectregistratie te controleren op termen als asbest, asbestcement, en eterniet, gevolgd door een fysieke check en mogelijk certificering van deskundigen.