Zoethout is meerjarig en overleeft de meeste winters. Zoethout zelf kweken is redelijk eenvoudig maar opkweken uit zaden is een kleine uitdaging. Met genoeg warmte, voldoende water en wat aandacht oogst je straks zoethout wortels. De kleine, zoete houtjes waar je op kunt kauwen of thee van zet, zijn eigenlijk de wortelstokken van de zoethoutplant. Niet de takken, zoals veel mensen denken. De wetenschappelijke naam van de zoethoutplant is Glycyrrhiza, maar er zijn een aantal verschillende soorten van.
De Glycyrrhiza glabra is het meest bekende soort zoethout. Dit komt hier wel eens voor in tuinen, waarbij niet iedereen weet dat het om een zoethoutplant gaat. Ook is er Chinees zoethout (Glycyrrhiza yunnanensis). In het Engels wordt de plant Licorice genoemd, wat letterlijk 'drop' betekend. Zoek je de plant dan zal je er dus \"plant\" of \"root\" (voor de wortelstokken) achter moeten zetten in het Engels.
Wanneer kan je zoethout zaaien en planten?
Zoethout zaaien of voorzaaien/voorkiemen kan direct buiten van april tot augustus. Zoethout zaaien of voorzaaien/voorkiemen kan onder glas van maart tot mei. Wanneer kan je zoethout planten? Zoethout planten of uitplanten op de bestemde plek kan buiten van mei tot augustus. Wij hebben gekozen om zoethout te zaaien omdat we dan de hele ervaring hebben, van zaadje tot eigen keuken. Wie het geduld niet heeft kan wortelstokken zoeken, bijvoorbeeld bij de moestuinburen. Of stekken kopen in de winkel, die zijn er namelijk ook. Ondanks dat je daar veel geduld voor nodig hebt, wordt zoethout toch vaak gezaaid.
Dit doe je bij voorkeur in een zonnige vensterbank, in een propagator of kweekkasje. Althans, zo doen wij dit omdat zoethout veel warmte nodig heeft om te kiemen. In het eerste jaar zal je de plant vooral binnen opkweken, tot deze na half mei uitgeplant kan worden. Een andere manier waarop zoethout wordt gekweekt is vanuit wortelstokken. Om zoethout te oogsten graaf je de plant uit. Als je dan een paar stukken wortel of het complete hart van de plant overhoudt, kan je dit opnieuw planten. Mocht je zoethout als plant (stekje) kopen dan kun je daar veel sneller van oogsten. Hetzelfde geldt eigenlijk ook voor de wortelstokken (hierboven genoemd). Omdat de wortels of stekjes al enige tijd zijn gegroeid, heb je dus eigenlijk direct goed volgroeide, volwassen planten.
Planterd en ruimte
Een laatste tip: Wacht niet te lang met het uitplanten als je zoethout hebt gezaaid. De wortels moeten goed groeien als je zoethoutstokjes wilt oogsten. Je oogst namelijk de wortels. Die hebben dus genoeg ruimte nodig. In een pot wordt dat erg lastig. Plant daarom op tijd uit. Het beste kan je zoethout alleen het eerste jaar in pot laten staan. Vóór zoethout opnieuw begint uit te lopen, zet je deze in de vollegrond. Of als je geen vollegrond hebt, in een grote, ruime pot of bak van ten minste 50x50x50cm. Per vierkante meter kan je ongeveer 1 tot 2 zoethout planten laten groeien in de volle grond. In rijen kan je ongeveer 1 tot 2 zoethout planten per strekkende meter laten groeien in de volle grond. In het eerste jaar, na het zaaien, krijgt de plant slechts dunne worteltjes en takjes. Het wortelstelsel kan flink uitbreiden maar is lang niet klaar om te worden geoogst.
Teeltomstandigheden en verzorging
Zoethout is winterhard als het plantje wat groter en sterker is geworden. Wil je zoethout kweken, dan is de voorwaarde wel een plekje in de volle zon. In de late zomer kan zoethout gaan bloeien. Kies een goede plek uit om zoethout definitief te planten, als je dat nog niet hebt gedaan. In het tweede jaar kan zoethout een flink stuk groter worden. Het wordt dan een mooie, grote struik met veel paarse bloemetjes. Ondanks het formaat, groeien de wortels redelijk oppervlakkig. Dat is makkelijk als je zoethout wilt gaan oogsten. Naast het kweken als productieplant voor zoethoutstokjes, is zoethout of Glycyrrhiza ook een hele mooie sierplant. Zoethout is een uitstekende plant om bestuivende insecten te lokken.
Let goed op bij eerstejaars zoethout plantjes, dus die je dit jaar of laat vorig jaar hebt gezaaid. Deze kunnen nog gevoelig zijn voor vorst en kou. Het beste zet je die even binnen op een vensterbank of in een kweekkas voor de hele winter. Het zal niet de eerste keer zijn dat zelf gezaaide zoethout opeens niet meer opkomt. Op de foto: Zoethout in het voorjaar ná het eerste (gezaaide) jaar. Tweedejaars plant dus. In de winter heeft zoethout weinig verzorging nodig. Als het nog in een pot staat, zorg dan dat deze niet helemaal uitdroogt. Verder kan je in principe de hele bovenkant van de plant weghalen in de winter (zie ook het kopje snoeien). Zo ziet het eruit als zoethout in het voorjaar weer begint te groeien. De jonge scheuten lijken ergens ook wel op mini asperges. Geef je plant alle ruimte om goed te groeien en verwijder eventueel onkruid rondom. Uit deze scheuten kan zomaar een flinke struik van 2 meter hoog en breed ontstaan, al dan niet dit of volgend jaar.
Aandachtspunten bij klimaat en bodem
Oh trouwens, het kan even duren voor het zoethout struikje opkomt. In het voorjaar ben je misschien geneigd het potje met het jonge struikje weg te gooien. Er komt toch niets meer op, lijkt het. Gooi het zeker niet weg maar zet het in de zon en maak de aarde een beetje vochtig. Ergens in mei kunnen de scheuten opeens alsnog tevoorschijn komen. Zoethout is altijd iets later. Vooral omdat het vrij weel warmte nodig heeft. Zoethout heeft zo nu en dan water nodig, maar niet te veel. Voel goed aan de grond rondom de plant. Als deze droog aanvoelt, ook een stuk onder het oppervlak, is het meestal tijd om water te geven. Het maakt in principe niets uit hoe de structuur van de bodem is, maar sommige structuren hebben wat haken en ogen. Op kleigrond kan je bijvoorbeeld wel zoethout kweken, maar geef je veel minder water. Ook wordt het op kleigrond een stuk lastiger om wortels uit te graven, zonder deze onbedoeld stuk te breken. Kleigrond is moeilijk open te breken.
Zoethout doet het erg goed op een zanderige en schrale grond maar heeft dan wel wat extra voeding nodig. Zoethout tolereert bodems waarvan de pH-waarde tussen deze twee waarden in ligt. Links is zuur en rechts is basisch. Omdat zoethout een kalkminnende plant is strooien we zelf regelmatig kalk. Kalk in korrelvorm hark je dan licht in, liefst vlak voor het water geven. Dan kan het direct goed inwerken. Op een zuurdere grondsoort kan je zoethout beter niet kweken. Bij gebrek aan iets beters kost een zure grond veel meer aan kalk. Ook loont het -zeker op zanderige en schrale grond- om zoethout een beetje te bemesten. Bedenk je dan dat je zoethout kweekt voor de wortels, ook al is het een bloeiende plant. Voor de wortels geef je vooral extra kalium en (in een vroeg stadium) een fosfaatrijke meststof. Zoethout heeft misschien wel een beetje stikstof nodig, maar wees daarbij terughoudend. Stikstof bevordert vooral bladgroei en dat heb je niet ècht nodig. Zoethout kan van zichzelf weelderig groeien. Voor het bemesten van zoethout adviseren we bij benadering de samenstelling stikstof (N), fosfaat (P) en kalium (K) 4-8-6. Dit is ons advies en geen vereiste. Je kunt zelf mest mengen naar verhouding.
Bloei, oogst en gebruik
Zoethout is een wortel- of knolgewas. Wanneer bloeit zoethout? Of het nu is voor de mooie, geurende bloemen of voor de zaadteelt, zoethout kan je tot bloei brengen. Bloeien doet zoethout meestal van het late voorjaar tot ver in de late zomer. Meestal vanaf het tweede jaar maar met geluk soms al in het eerste jaar. Vanzelfsprekend is bestuiven niet nodig voor de oogst want je gebruikt de wortels. Wel is het nodig om zoethout te bestuiven voor een eventuele zaadteelt. Glycyrrhiza of zoethout maakt tweeslachtige bloemen en wordt vooral door insecten bestoven. Vanaf de late zomer tot net in de herfst kan je de opgedroogde zaden oogsten. Wanneer kan je zoethout oogsten? In tegenstelling tot wat men vaak denkt, zijn zoethoutstokjes geen takjes maar wortels. Van zoethout worden dus vooral de wortels gebruikt. Dit zijn de typische zoethoutstokjes waar zoethout om bekend staat. Zoethout oogsten we door de plant uit te graven. Vervolgens knip of snijd je wat wortels weg die je wilt gebruiken. De rest zet je terug zodat de plant volgend jaar opnieuw kan gaan uitlopen. Wees voorzichtig bij het oogsten in kleigrond. Je trekt er snel wortels stuk omdat kleigrond nogal vast en stevig is. Beter is om kleigrond te vermijden. Bij gebrek aan beter kan je op kleigrond gekweekte zoethoutplanten beter zo ruim mogelijk uitgraven. Gezaaid? Als je zoethout zelf hebt gezaaid, dan kan je het beste geen zoethout oogsten in de eerste twee jaar. Je hebt dus even geduld nodig! In het eerste jaar maakt de zoethout plant enkel haarwortels. Dat stelt nog niet zo veel voor. In het tweede jaar begint de wortelgroei pas echt op gang te komen. Op z'n vroegst kan je dus zoethout oogsten in het derde levensjaar, als we zoethout zaaien. Vaak wordt zelfs gewacht tot het vierde jaar maar dat duurt wel héél lang natuurlijk. Geplant? Bij het planten van een zoethout plantje van de kweker kan je iets eerder oogsten. Vraag even na hoe oud het plantje is dat je koopt. Meestal zijn zoethout planten dan 1-2 jaar oud.
Zoethout kent heel veel manieren om het te gebruiken. Zoethout wordt veel gebruikt om thee van te zetten. Op de zoethoutstokjes kan je kauwen. Dit geeft een fijne, zoete smaak die sterk doet denken aan drop. Dat is niet zo gek, want voor het maken van drop wordt deze plant ook gebruikt. Zoethout kan als zoetstof worden gebruikt. Gedroogde zoethout stokjes of wortels dus, zijn nog ten minste een jaar houdbaar. Je kunt het gewoon bewaren op kamertemperatuur, bijvoorbeeld in een keukenkastje. Dit geldt trouwens ook voor zoethout uit de winkel, ook al staat daar mogelijk een houdbaarheidsdatum op.
Snoeien, winter en opslag
Wanneer kan je zoethout snoeien? Doorgaans doe je dit van oktober tot december. In de winter sterven bovengrondse delen van zoethout, eigenlijk altijd volledig af. Bovengronds houd je dode takken over in de winter. Daarom kan je zoethout snoeien in het najaar. Alle bovengrondse delen snoeien we helemaal weg, tot ongeveer 20 centimeter boven de grond. Deze snoei is niet vereist. Ook zonder te snoeien groeit zoethout weer verder in het voorjaar. Wel maak je het door te snoeien de plant makkelijker. Dode delen zitten dan niet meer in de weg.
Zoethout heeft ondanks de niet-inheemse afkomst een goede weerstand tegen plagen. Een enkele keer komt er eens bladluis voor, omdat luizen vaak niet erg kieskeurig zijn als de plant toevallig in de buurt is. Hetzelfde geldt voor de witte vlieg die soms opduikt. Wortelrot komt vaker voor bij slecht onderhouden zoethout planten, op een schaduwrijke en vochtige plek. Bij uitzondering kan er meeldauw ontstaan op het blad. Het blad is zacht van structuur, waardoor schimmel minder snel opvalt.
Culturele context en historische achtergrond
Sporen van het gebruik van zoethout door de mens dateren al van heel lang geleden. In Egypte werd in het graf van Toetanchamon een flinke voorraad zoethoutwortel gevonden en ook op andere plekken werd het in kruiken in graven aangetroffen. In hiëroglyfen vond men verwijzingen naar het kruid als ingrediënt van een veel gedronken brouwsel. Maar ook in Assyrië werd op kleitabletten over zoethout gesproken. Het medicinale gebruik van de zoethoutwortel werd door de Scythen aan de Grieken geleerd. Theophrastus van Lesbos beschreef de zoete smaak en noemde toepassingen bij droge hoest en andere luchtwegproblemen. The historie van zoethout in Europa omvat onder andere Pontefract-cakes en de populariteit van drop als snoepgoed, zowel in het VK als in continentaal Europa. Het extract van Glycyrrhiza werd in 1946 geïntroduceerd tegen maagzweren, en moderne studies koppelen glycyrrhhetinezuur aan immuunmodulatie en anti-inflammatoire eigenschappen.
Samengevatte teelaanwijzingen
- Zaaien buiten: april-augustus; onder glas: maart-mei.
- Planten buiten: mei-augustus; in potten: minimaal 50x50x50 cm; volg ruimte per m2 en per rij.
- Groeien: eerste jaar vooral wortels en dunne scheuten; tweede jaar grotere struik; oogst van wortels mogelijk na 3-4 jaar (bij zaaien) of eerder bij koop van stek/planten van 1-2 jaar oud.
- Klimaat en bodem: zon, vochtige maar goed doorlatende grond; kalkrijke voeding op zandgrond; gebruik kalium- en fosfaatrijke bemesting voor wortels; matig stikstof.
- Snoeien en onderhoud: snoei in herfst, verwijder bovengrondse delen tot circa 20 cm; houd rekening met winterhardheid bij jonge planten.
Toepassingen en gebruiksmogelijkheden
Zoethout wordt veel gebruikt om thee van te zetten en om op de stokjes te kauwen. Het is ook een veelgebruikt ingrediënt in hoestdranken, geneesmiddelen en sommige bierrecepten. In Chinese en westerse kookkunsten dient het als smaakmaker en als basis voor extracten. De wortels worden ontzien als zoethoutstokjes en extract, terwijl de bladeren soms als infusie dienen in traditionele kruidengeneeskunde. De plant kan als sierplant dienen met aantrekkelijk paars bloeiend in het tweede jaar.