Op 1 januari 1874 kreeg Augustinus Anthonius Sprenger een vergunning tot het plaatsen van een zwem- en badinrichting aan het Zuider Buiten Spaarne in Haarlem. Dit gebied lag ter hoogte van de Bakkerstraat, tegenover de voormalige buitenplaats Oosterspaarne. De opening volgde op 24 mei 1874, met positief advies van de stedelijke opzichter J.E. van den Arend vanwege de 70 meter brede rivier met een goede waterbodem.
Eerste fasen en uitbreidingen
In 1878 verwierf A.A. Sprenger Sr. een vergunning voor een tweede zwemschool, nu aan het Noorder Buiten Spaarne ter hoogte van de Friesche Varkensmarkt. Deze uitbreiding was bedoeld voor “den minder gegoede man en het militair garnizoen”. Vier jaar later, op 5 mei 1882, kreeg Sprenger van de Gemeente Haarlem een concessie van 25 jaar om de zwemschool van het Zuider Buiten Spaarne te verplaatsen naar de Oude Brouwerskolk aan de Houtvaart. De opening van de nieuwe faciliteit voor mannen begon op 7 juni 1884; voor dames en meisjes volgde op 14 juni 1884. Dagelijks waren zowel mannelijke als vrouwelijke bezoekers welkom van ’s ochtends 6 uur tot zonsondergang, waarbij een apart bassin voor dames en meisjes was ingericht.
Met de vestiging van het nieuwe bad aan de Houtvaart kwam de inrichting aan het Zuider Buiten Spaarne te vervallen. In 1904 werd het Houtvaart-bad uitgebreid met een tweede, haaks op het bestaande gelegen, gedeelte. Het totale bad bestond vanaf dat moment uit twee gescheiden afdelingen, waarvan er één gratis toegankelijk was. De bassins werden gevuld door drie putten die tot een diepte van 33 meter boren. Een Raadsbesluit van 19 april 1905 maakte een einde aan de zwem- en badinrichting aan het Noorder Buiten Spaarne.
Derde fase: modernisering en publieke functie
Op 16 juli 1927 werd om en nabij op de plek van het in 1904 gebouwde gedeelte een nieuw bad gebouwd. Het bad bestond uit drie bassins: een vijftig-meterbad, dat door een houten hekwerk in tweeën was verdeeld, en twee kleinere bassins voor meisjes en jongens. Op het middenterrein stonden kleedhokjes, instructieruimtes en dienstruimtes. De Houtvaart was in het begin van de opening voor het publiek nog kosteloos toegankelijk. Een handdoek kostte 3 cent, een zwembroek 5 cent en een badpak een dubbeltje. De krant roemde in 1927 een “modern zwembad voorzien van eigentijdse mogelijkheden”. Hierdoor kwamen vele Olympische zwemmers van de Amsterdamse spelen in 1928 naar De Houtvaart om te trainen.
Ná de Tweede Wereldoorlog, toen het hout uit het oude bad daterende uit 1884 door oorlogsomstandigheden in kacheltjes was opgestookt, werden entreegelden ingevoerd. Inmiddels was er geen sprake meer van enig particulier initiatief; het zwembad werd volledig geëxploiteerd door de Gemeente. Het bad diende niet alleen Haarlem-Zuidwest, maar trok ook mensen uit de verre omgeving aan. Sociaal gezien had het bad een belangrijke functie, vooral toen schoolzwemmen (ma-wo-vrij en di-do-za zwemmen) ontstond. Op warme dagen was het bad vaak overvol, wat soms door de politie moest worden gereguleerd om toezicht te kunnen houden. Het water was destijds minder helder dan nu, waardoor veel van het personeel werd gevraagd om toezicht en veiligheid te waarborgen.
Opknap- en renovatieprojecten
In 1969 onderging de Houtvaart een flinke opknapbeurt: aan de westzijde werd een aanbouw gerealiseerd met een nieuwe filterinstallatie zodat het water binnen vijf uur kon worden ververst. Ook werd een langverwachte verwarmingsinstallatie geplaatst, waardoor bezoekers met meer plezier konden zwemmen. In 1986 dreigden donkere wolken boven De Houtvaart samen te pakken: sluiting stond op de kaart van het College van Burgemeester en Wethouders als maatregel om de gemeentelijke financiën te verbeteren. De eerste sluitingsdreiging werd in juli 1988 afgewenteld toen besloten werd dat De Houtvaart voorlopig open zou blijven, dankzij acties van actieve zwemmers. In 1991 ontstond uit deze inzet de vereniging Vrienden van de Houtvaart.
De latere jaren van de jaren negentig kenden toenemende onderhoudsnood, met provisorische maatregelen om zuivering en temperatuur op acceptabel niveau te houden. In die periode fungeerde De Houtvaart tijdelijk als overdekt binnenbad toen de Planeet buiten werking was geraakt door brand. In 2001 en 2002 werden de actiejaren van de Vrienden versterkt met de Haarlemse bevolking tegen steeds dreigende bezuinigingen. Een haalbaarheidsonderzoek van de Hollandsche volgde in 2001 en 2002, wat uiteindelijk uitmondde in een plan met naastliggende woningbouw en een ondergrondse ruimte onder de ligweide. Dit plan kwam niet tot uitvoering.
Na een laatste grote terugfluitactie als reactie op weer een bezuinigingsvoorstel van het college van B & W, kwam in 2004 een renovatievariant tot stand die ook instemming kreeg van de Vrienden. Nieuwe zuiveringstechnieken, roestvrijstalen bassins en behoud van oude karakteristieken waren uitgangspunten. Het laatste hield onder meer een symmetrische vormgeving van De Houtvaart in, het ereherstel van deuren en ramen en de oorspronkelijke kleurstelling van deuren en kubus. Zonnematten werden toegepast om zonne-energie efficiënt te benutten en comfort en bescherming van het beton te garanderen. De Houtvaart bleef zo de laatste vertegenwoordiger van de zwemgeschiedenis in Haarlem en omgeving.
De Houtvaart als cultureel en historisch monument
De Houtvaart is de enige overgebleven representant van de geschiedenis van het zwemmen in Haarlem en omgeving; vele andere baden zijn gesloopt. Voor meer informatie over de geschiedenis is er het boek over De Houtvaart dat de vereniging in 2012 liet uitbrengen. Het bad herinnerde generaties aan een tijd waarin zwembadbezoek een gemeenschapsactiviteit was die sociale en sportieve functies combineerde. Moderne renovaties hebben geprobeerd het historische karakter te behouden terwijl ze hedendaagse standaarden voor waterkwaliteit en veiligheid waarborgen.
Evenementen en inspiratiebronnen
Tijdens de opening in 1927 werd De Houtvaart geprezen als een modern zwembad met eigentijdse mogelijkheden. Het trok niet alleen lokale bezoekers maar ook sporters aan die trainten voor de Olympische Spelen van 1928. De combinatie van openbare toegang, betaalbare tarieven en de sociale functie maakte De Houtvaart tot een sociaal centrum in de regio. De geschiedenis is verder gedocumenteerd in publicaties en verzamelingen die de Vrienden van de Houtvaart beheren.
The VOC's Batavia: A Shipwreck Turned into a Massacre
Samenvatting van cruciale feiten
- 1874: Vergunning en opening aan het Zuider Buiten Spaarne; eerste zwemfaciliteiten in Haarlem.
- 1882: Concessie voor verplaatsing naar de Oude Brouwerskolk aan de Houtvaart.
- 1927-1928: Nieuwe, moderne faciliteiten; aanloop naar Olympische trainingen.
- Na 1945: Gemeentelijke exploitatie en uitbreiding van publieksfunctie.
- 1969-2004: Opknapbeurten, renovaties en activistische betrokkenheid van de Vrienden van De Houtvaart.
- 2004: Renovaties met behoud van historisch karakter en inzet van zonne-energie.
Toekomst en blijvende waarde
De Houtvaart blijft een uniek reliek van Haarlemse zwemgeschiedenis en dient als visueel en functioneel voorbeeld van hoe historische baden kunnen worden geïntegreerd met moderne duurzaamheid. De samenwerking tussen gemeente, vrijwilligers en bewoners heeft geleid tot een renovatie die zowel technisch als cultureel waardevol is, en die de geschiedenis van het zwemmen in de regio voortzet voor toekomstige generaties.