Zwarte Piet is in Nederland en België traditioneel de hulp van Sinterklaas tijdens het sinterklaasfeest. Volgens de overlevering komen Sinterklaas en Zwarte Piet elk jaar in november met de stoomboot uit Spanje aan om cadeaus en snoepgoed te brengen. In de loop van de tijd zijn zowel zijn gedaante als zijn algehele rol in het Sinterklaasfeest verschillende malen veranderd. Zo ontwikkelde hij zich gaandeweg van boeman en knecht tot speelse en vaak ondeugende kindervriend. Aanvankelijk was er verder maar één Zwarte Piet en in veel verhalen en in veel traditionele sinterklaasliedjes wordt de naam Zwarte Piet dan ook alleen in het enkelvoud gebruikt.
De kleur varieert. Hij draagt een witte molensteenkraag en manchetten. Als hoofddeksel dient een baret met veer. Soms draagt Zwarte Piet een jutezak mee met de cadeaus en het snoepgoed. Tot halverwege de twintigste eeuw fungeerde Zwarte Piet vaak als kinderschrik, en droeg daarom een tuchtroede met zich mee. In 1836 schrijft de archivaris Laurens Philippe Charles van den Bergh voor het eerst over den zwarten knecht van St. Nikolaas. In al deze gevallen gaat het om literaire of artistieke verbeelding. Vanaf welk moment de personages van Sinterklaas en zijn zwarte knecht daadwerkelijk werden geënsceneerd, is onduidelijk. Verder is er ook de gelijkenis met de Noord-Duitse traditie van de "kerstman" op een wit paard, die op verschillende plaatsen in gezelschap was van "feeën".
De katholieke Amsterdamse schrijver en dichter Joseph Alberdingk Thijm herinnerde zich in 1884 dat hij als 8-jarige bij een 'strooiavond' was geweest bij een Italiaans familielid van zijn moeder. De goedheiligman werd daar begeleid door Pieter-me knecht, een 'kroesharige neger' die cadeautjes uit zijn korf uitdeelde. Een boekje dat Alberdingk Thijm in 1850 bij wijze van St.-Nicolaasgeschenk aan zijn collega Potgieter gaf, bevat een handgeschreven fictieve dialoog tussen St. Niklaas en een Pieter me knecht. De Rotterdamse pastoor Bernard van Meurs herinnerde zich uit zijn jeugd in Nijmegen eveneens een optreden van Pieter of Pieterbaas, de knecht van Sinterklaas, wiens komst werd aangekondigd met gerammel van kettingen.
In 2016 verscheen de documentaire Wild Geraas van journalist Arnold-Jan Scheer. In deze documentaire stellen historici dat de figuur van Zwarte Piet een verwijzing kan zijn naar de Moren die al eeuwenlang rondliepen in Venetië. Een personage in de vorm van een zwarte man of duivelsgestalte bestond in de folklore al langer. Meestal heette hij Klaas, soms was er sprake van namen als Bullebak, Zwarte Man of Piet met de Pooten. Deze man was een vaak bontgeklede gestalte, voorzien van rammelende kettingen, het gezicht soms met roet zwart geschminkt of voorzien van een masker. Soms was hij verkleed als harlekijn en voorzien van belletjes. Hij gaf snoepgoed aan de kinderen, maar werd tevens opgevoerd als boeman om hen tot gehoorzaamheid te bewegen.
De bijnaam 'Zwarte Piet' werd vroeger bovendien wel vaker door en voor rovers en andere misdadigers gebruikt, zoals Pieter Anthonisz. Allison Blakeley schreef in 1993 een boek over stereotiepe uitbeelding van zwarte mensen in Nederland. Hij sluit niet uit dat de sinterklaasgestalte in de eerste eeuwen na de reformatie geregeld opgevoerd werd als een duister figuur, juist vanwege het taboe dat er bestond op het vereren van katholieke heiligen. Dat zou ook verklaren waarom de Ouwe Sunderklazen of Klaasooms op de Waddeneilanden soms zwartgemaakte gezichten of maskers op hebben. Volkskundigen gaan ervan uit dat de boeman - onder invloed van het protestantisme - Sint-Nicolaas heeft verdrongen en ook diens naam heeft overgenomen.
Den zoeten kinderen gooiden zij lekkers toe, en sloegen vaak de stoute jongens, welken zij ook eene roede bragten. De symbolische voorstelling van de knecht met roede en kettingen evolueerde in de negentiende eeuw naar een meer angstaanjagende rol, waardoor Sinterklaas de rol van "good cop" kreeg en Zwarte Piet de rol van "bad cop". In de prentenboeken uit deze tijd wordt Zwarte Piet vaak afgebeeld als rijdend op een ezel, naast Sinterklaas. De tot nu toe oudst bekende foto waarop een zwarte knecht voorkomt dateert uit 1885 met de aankomst van Sinterklaas en Zwarte Piet, te paard en te ezel, op het station Purmerend. Een andere vroege foto dateert van 6 december 1891 op het marineschip Hr.Ms. Koningin Emma op de Atlantische Oceaan.
Sinds 2014 verdwenen door de zwartepietendiscussie over het stereotiepe karakter van de traditionele Piet sommige kenmerken. In dezelfde tijd zijn ook roetpieten met een blank gelaat ontstaan in grote steden. Andere varianten uit deze tijd zijn regenboogpieten, witte pieten en edelpieten. Het aantal Pieten nam toe en Pieten kregen in de 21e eeuw vaak specifieke taken tijdens de intochten. Tot ver in de tweede helft van de 20e eeuw werd Zwarte Piet geregeld voorgesteld als een onderdanig, niet al te slim, gebrekkig Nederlands sprekend en grappig hulpmuntje; kinderen hoefden niet echt bang voor hem te zijn. Anderzijds was hij soms ook juist een wijze alleskunner.
Vanaf de immigratie van veel Surinamers sinds onafhankelijkheid van Suriname in 1975 ging Piet zich vaker van een brabbeltaaltje met Surinaams accent bedienen, en werd zijn zwartheid soms als etnisch gezien. Een andere belangrijke verandering die Zwarte Piet doormaakte, was dat hij in de loop der tijd steeds minder als kinderschrik ging fungeren. In de 19e eeuw werd van Zwarte Piet vaak verteld dat hij het hele jaar door voor Sinterklaas bekeek wat de kinderen deden. Was een kind stout, dan liep het het risico dat het in de zak werd meegenomen naar Spanje, alwaar het zich voor de Sint moest uitsloven. Tot de jaren tachtig van de 20e eeuw droeg Zwarte Piet dan ook een roe en een zak waarin niet alleen snoepgoed, maar ook de plak zat.
Vanaf medio 20e eeuw ontwikkelde Piet zich veel meer tot een kindervriend, die dikwijls de verstrooide oude Sinterklaas moest corrigeren of aanvullen. Piet was nu uitsluitend de persoon die de pepernoten en/of ander snoepgoed uitdeelt en komt strooien. De zak had hij nog wel bij zich, maar hierin zat nu alleen strooigoed. Sint-Maarten wordt soms bijgestaan door een Zwarte Piet, zoals in de streek rond Veurne en Ieper. De huidige figuur van Zwarte Piet is waarschijnlijk een verbinding van verschillende overleveringen, zoals de Moor, de schoorsteenveger, de duivel en de boeman.
Over de herkomst van Zwarte Piet zijn de meningen verdeeld. De oudste afbeeldingen dateren uit het midden van de 19e eeuw. In de 19e-eeuwse beschouwing van de Germaanse mythologie zag men in Sinterklaas en Zwarte Piet de afspiegeling van de god Wodan en de zwarte raven Huginn en Muninn. Het Sinterklaasfeest is te zien als een heidens midwinterfeest en het feest zit vol heidense vruchtbaarheidssymboliek en rituelen. In het donkerste deel van de jaar periode wordt vruchtbaarheid bevorderd door rituelen waarbij roet en as een centrale rol spelen. De schoorsteen wordt gezien als verbinding met de onderwereld, en Zwarte Piet en Sinterklaas komen via deze weg naar binnen.
De moderne discussie over raciale stereotypering heeft geleid tot diverse aanpassingen: roetveegpieten, roetpieten en andere varianten. De toekomst van Zwarte Piet blijft onderwerp van debat, waarbij veel organisaties kiezen voor een vormgeving die rekening houdt met gevoeligheden en inclusiviteit. Desondanks blijft het Sinterklaasfeest een feest vol tradities en verhalen, waarbij symboliek en mythologie een rol blijven spelen in de beleving van kinderen en volwassenen.
Wil je meer weten over Sinterklaas? Laatste update: 02-12-2024. Het Sinterklaasfeest is omgeven met tradities: de stoomboot, de liedjes, cadeaus en de Pieten. De middeleeuwse wortels, de symboliek van roet en as, en de relatie met vruchtbaarheid blijven centrale thema's, ook al is de representatie van Zwarte Piet in veel regio's aangepast aan hedendaagse normen.