In het licht van Cuyp: vogels, plafond en de herontdekking van landschappen van Aelbert Cuyp

Although de schilderijen in oude publicaties staan, was de huidige verblijfplaats niet bekend. Na speurwerk van het museum en contact met kunsthandelaren konden de zes landschappen getraceerd worden. Vrijwel alle stukken blijken zich in Nederland te bevinden, een enkel schilderij zelfs in Dordrecht. De tentoonstelling In het licht van Cuyp vertelt het verhaal van de grote waardering in Engeland voor de zonnige landschappen van de 17de-eeuwse schilder uit Dordrecht. Veel schilderijen zijn uit belangrijke Engelse collecties geleend. Enkele daarvan moeten helaas na 6 maart terug.

Daaronder bevinden zich twee van Cuyps schilderijen uit de Engelse Royal Collection. Vanwege het 70-jarig regeringsjubileum van koningin Elizabeth moeten deze werken terug naar Buckingham Palace waar tal van feestelijkheden rond het 'Platinum Jubilee' plaatsvinden. In totaal gaan vijf schilderijen van Cuyp na 6 maart terug naar diverse eigenaren in het buitenland. Om de tentoonstelling te kunnen verlengen is het Dordrechts Museum op zoek gegaan naar vervangstukken. Zes nog onbekende schilderijen van Cuyp konden worden opgespoord en geleend.

Een van de beste veestukken: Landschap met zes koeien bij Dordrecht

Een van de hoogtepunten is het Landschap met zes koeien bij Dordrecht dat lang in de collectie van Anton Philips zat en in 2018 bij kunsthandel Bijl-Van Urk Master Paintings in Alkmaar was. Het behoort tot de beste veestukken van Aelbert Cuyp en past prachtig bij de schilderijen met koeien die uit Schotland en Hongarije zijn geleend. Er staan drie staande en drie liggende koeien op, waarvan de vachten fraai verlicht worden door het gouden licht van de zon, Cuyps handelsmerk. De diagonale compositie en de vogels in de lucht richten de aandacht op subtiele wijze naar de horizon waar de Grote Kerk van Dordrecht te herkennen is.

Mooie werken van Cuyp in Nederland

De nieuwe schilderijen geven een mooi beeld van wat zich van Cuyp nog in Nederland bevindt. Door de Engelse Cuyp-rage in de 18de en 19de eeuw verdween het grootste gedeelte van zijn werk naar Groot-Brittannië. Het Rijksmuseum (in 1965) en het Dordrechts Museum (in 1978) konden belangrijke schilderijen van Cuyp terugkopen uit Britse collecties. Nu blijken zich ook in Nederlands particulier bezit goede werken van Cuyp te bevinden, waarvan de meeste ook in de 19de eeuw in Engeland waren. Een van de eigenaren nam naar aanleiding van de huidige tentoonstelling zelf contact op met het Dordrechts Museum. Dat was een grote verrassing voor het museum: een zeer mooi Italiaans landschap van Cuyp dat alleen van een foto bekend was. Ook bleek zich werk van Cuyp in Dordrecht zelf te bevinden. De nieuwe schilderijen zijn vanaf 8 maart te zien.

De tentoonstelling In het licht van Cuyp. De schilderkunst van Aelbert Cuyp komt prachtig tot leven op elk van onze materialen. Dan profiteer je van de mogelijkheid om je wanddecoratie eenvoudig te wisselen wanneer je dat wilt. Dankzij de verwisselbare wisseldoeken verander je het landschap aan je muur net zo makkelijk als de seizoenen in de schilderijen zelf. De stevige aluminium constructie garandeert stabiliteit, ook bij grotere formaten. Twijfel je nog welk materiaal het beste aansluit bij jouw interieur en gekozen werk van Aelbert Cuyp? De rustige en nostalgische uitstraling van Aelbert Cuyp combineert prachtig met natuurlijke materialen en zachte texturen. Denk aan linnen kussens in aardtinten, houten meubels en groene planten die de pastorale sfeer versterken. De vrolijke ondertoon in veel landschappen past uitstekend bij een lichte, open woonkamer waar natuurlijk licht de warme kleuren extra doet oplichten. Combineer de schilderkunst met andere klassieke kunstwerken voor een tijdloze galeriewand, of laat het werk juist solo schitteren boven een dressoir.

De liggende formaten domineren in de collectie van Aelbert Cuyp en dat is niet voor niets: zijn weids rivierlandschappen en uitgestrekte weiden vragen om breedte. Een liggend formaat past perfect boven een bank, sideboard of eettafel waar de horizontale lijn rust en evenwicht brengt. In smallere ruimtes zoals een gang of boven een bureau kan een staand formaat juist beter werken, vooral bij portretten of composities met verticale elementen.

Een half uur gaans van Dordrecht, aan den weg naar Dubbeldam, prijkt nog altijd het Torentjen, dat het in 1856 vernieuwde huis te Dordwijk van oudsher den naam van het Torensteedjen plag te geven, en waar ‘de heer Aelbert Cuyp, mansman van den hove en hoge vierschare van Zuyt-Holland’, zijn vreedzame dagen te slijten en zijn edel beroep van ‘fijnschilder’ uit te oefenen plag. Recht op dien beroepsnaam gaf hem de ijverige en welgeslaagde bemoeying zijns vaders, Jacob Gerritsen, om er, in 1642, een bijzonder Sint Lucasgilde uit de vijf neeringen mede af te zonderen. Ook hij zelf toch was een begaafd schilder, en die - blijkens deze bemoeying - zijn kunstvak, als kunst, boven 't grovere verwersgilde te waardeeren wist.

Jacob Gerritsen Cuyp - om met hem te beginnen - die ook, in onderscheiding van zijn zoon, wel ‘de oude Cuyp’ genoemd wordt, was een leerling van Abraham Bloemaert en een uitmuntend portret- en landschapschilder, wiens stukken echter uiterst zeldzaam zijn. De kunst van den vader werd echter door die van den zoon overtroffen; van diens uiterlijke lotgevallen weten wij, dat hij zijn vader, op diens 30ste jaar, en in Augustus 1605, te Dordrecht geboren werd, dat zijne moeder Grietjen Dirckxdochter heette, en dat hij daar en in den omtrek nagenoeg zijn gansche leven sleet. In het 53e jaar zijns levens, op 30 Julij 1658, huwde ‘Aelbert Cuyp, jongman, wonende op de Nieuwbrug, met jufvrouw Cornelia Bosman, weduwe van den Heer Johan van de Corput, wonende in de Hofstraat, beide van Dordrecht.’ In 1659 werd hem eene dochter, Arendina, geboren.

Cuyp is diaken, ouderling, en Heilige-Geest meester der Groote Kerk geweest. In zijn huis, op de Nieuwebrug gelegen en met een gevelsteen, waarin Simson en de door hem instortende tempel was uitgebeiteld, had Cuyp in 't grauw een vertrek met vier vakken schilderwerk versierd, vier gezichten op Dordrecht voorstellende, en ten slotte bij een Engelschen handelaar beland, die ze voor f 1600 kocht. Het laatste wat wij van hem vernemen is, dat hij - naar een aanteekening in 't gemeente-archief - den 7den November 1691, ‘ééns luyens’ in de Augustijnerkerk begraven is. Zoo men nog kon nasporen waar, mocht men er hem minstens wel een gedenksteen oprichten. en kunstbroeder, dien men, op 't naar hem omgedoopte pleintjen, zelfs een standbeeld stichtte?

Maar Scheffer was een uit zijn land verdwenen ‘profeet’ en dien men er dus, na zijn uitheemsche wijding, gerustelijk vereeren kon; terwijl Schotel en Cuyp, als inheemsche ‘profeeten’ in hun vaderland natuurlijk op geen vereering aanspraak hadden. Anders, ook Cuyp leerde men, met echt Nederlandsche lauwheid, als kunstenaar, eerst door zijne uitheemsche bewonderaars, waardeeren; en moest Scheffers persoon naar Frankrijk gaan, om, na zijn dood, in Nederland in beeld te kunnen verrijzen, Cuyps kunstgewrochten moesten, in grooten getale, de reis over zee naar Engeland maken, om het Nederlandsche oog voor al de weelde van hun schoon en zijne hooge verdienste te openen. Zij waren toch anders aantrekkelijk genoeg, zou men zeggen, die zonnige landschappen, die hem, om hun bekoorlijke lichtwerking, den welverdienden naam van Nederlandschen Claude (Lorrain) verwierven.

Het eerst werd hem die, juist een eeuw geleden, door den Engelschen kunstvriend Ralph gegeven, in een aanteekening bij een verzameling platen, te Londen in 't licht verschenen. Moet het in 't eerst verwondering baren, dat een schilder, die nooit zijn buyig vaderland verliet, in koloriet het naast bij den man staat, die in 't gloeyend Zuiden de natuur bespiedde, en ze in tintelende verwen op zijn doek wist over te brengen; zoo men een Dordtenaar onzer eeuw - wijlen mr. P.S. eiland begrenzen; het zij daarvoor andere optische gronden zijn aan te geven. Algemeen echter is hij zoo weinig, dat ook de vermaarde Engelsche reizigster, Mrs. Trollope, voor den overeenkomstigen dampkring van Cincinnati in Noord-Amerika, geen juistere uitdrukking wist, dan die van den tint in Cuyps schilderijen.

Tusschen 't zonlicht intusschen van den Lotharinger en Dordrechter is dat verschil, dat de zon van den laatste bleeker, lichter en teêrder van goud; maar tevens de lucht, die ze doorstraalt, frisscher, doordringender en levenwekkender is. Terwijl Claude's gloeiende hemel de longen verschroeit en tot droomende traagheid lokt, verspreidt die van Cuyp levenslustige opgewektheid en port tot krachtige werkzaamheid. Het is er intusschen verre af, dat Albert Cuyp ons slechts landschappen zou hebben nagelaten. Zijn rijk talent was van veel groter omvang. Mensen en beesten, stillevens, watergezichten, wintertafreeltjens, maneschijntjens, herders en tenten, hoenders en vissen, dat alles tooverde Cuyps vruchtbaar penseel op 't paneel. En wat hem - naar Ch. Blancs opmerking - bij dit alles en tegenover enkele kunstbroeders kenmerkte, was, dat hij, om zijn treffendste werking tot stand te brengen, zijn toevlucht niet nam tot zonderling contrasteerende lijnen noch ruwheid van omtrekken, tot boeren- en bedelaarsplunje, en derg.

De Nederlandse kunstschilder Albert Cuyp is vooral bekend geworden om zijn landschappen. Cuyp werkte zijn hele leven in Dordrecht. Zijn landschappen en weidse riviergezichten schilderde hij voor plaatselijke opdrachtgevers. Albert Cuyp, ook geschreven als Aelbert Cuyp, werd op 20 oktober 1620 geboren in Dordrecht. Albert was een leerling van zijn vader Jacob Gerritsz. Cuyp. Zijn vroege landschappen vertonen een grote invloed van Jan van Goyen. Albert Cuyp trad in 1658 in het huwelijk met Cornelia Boschman. Zij was de weduwe van Johan van den Corput. Zij trok met haar drie kinderen in bij Albert. Na 1640 ontwikkelde Albert Cuyp een eigen stijl. Dit was vooral het gevolg van de invloed van Jan Both op de nog jonge kunstenaar. Rond 1650 was zijn eigen stijl gerijpt. Bij de kunstenaar Albert Cuyp draait alles om licht en verstilling, zei Sander Paarlberg. Hij stelde in 2021 een grote tentoonstelling over Albert Cuyp samen voor het Dordrechts Museum. "Zijn heldere en zonnige landschappen stralen een enorme rust uit, een serene sfeer. Albert Cuyp is vooral bekend geworden door zijn groots opgezette riviergezichten, waarbij vooral zijn weergave van het zonlicht opvalt. Het licht in deze schilderijen is een eigenaardig waas of 'gouden licht', veroorzaakt door een samensmelting van groene, grijze en lichtbruine kleuren. Cuyp bleef zijn hele leven in Dordrecht wonen, maar hij heeft ook enkele reizen gemaakt. Hij schilderde bijvoorbeeld enkele keren het Valkhof in Nijmegen, waaronder een 'Gezicht op de Waal met het Valkhof vanuit het noordwesten. Dit schilderij is te vinden in de collectie van Woburn Abbey in Engeland. Naast landschappen schilderde Albert Cuyp ook interieurs met figuren, portretten en historiestukken. De kunstenaar overleed in 1691 in Dordrecht. Vier jaar na het overlijden van zijn echtgenote Cornelia Boschman. Albert Cuyp werd op 15 november 1691 begraven in de Augustijnenkerk. In Dordrecht wordt de kunstenaar sinds 2006 geëerd met een kunstwerk van spiegelbollen. Het monument stond aanvankelijk op het Bagijnhof. Na zijn dood werden zijn rivierlandschappen populair. Vooral in Engeland ontstond grote belangstelling voor de landschappen van Albert Cuyp. Hierdoor zijn een groot aantal schilderijen van Albert Cuyp in Britse en Amerikaanse museumcollecties terechtgekomen. In Nederland kunt u zijn werk bewonderen in het Rijksmuseum en het Dordrechts Museum. In een groot aantal steden zijn straten naar Albert Cuyp vernoemd.

Het onderzoek van het Dordrechts Museum naar twee stadsgezichten van Cuyp (Riviergezicht bij Dordrecht en Gezicht op Dordrecht) toonde aan dat ze ooit samen één lang schilderij vormden. De panelen zijn identiek breed en de onderlaag hetzelfde; röntgenfoto’s tonen doorlopende verfstreken en houtneringen. In 1972 bestonden er al vermoedens dat eerder sprake was van één schilderij. Een getekend exemplaar van Aert Schouman uit 1759 toonde de twee werken naast elkaar en leek de samenhang te bevestigen. In 2012 bevestigde een onderzoek van Museum der bildenden Künste dat de schilderijen bij elkaar horen; het doorhakken gebeurde na 1759 maar voor 1812. Vanaf 3 oktober 2021 zijn beide schilderijen naast elkaar te zien in het Dordrechts Museum.

De tentoonstelling bevat ook uitleg over de hedendaagse presentatie en wisseldoeken, zodat bezoekers de landschappen in wisselende uitstralingen kunnen ervaren. Daarnaast zijn er: drie staande en drie liggende koeien in Landschap met zes koeien bij Dordrecht; een heldere herfst- of zomerochtendlicht; en enkele figuren die de poëtische rust van Cuyp’s stijl benadrukken. Cuyp’s invloed in Engeland en zijn terugkeer naar Nederlandse musea blijven onderwerp van discussie en zichtbare verrijking van publieke collecties. In het bijzonder zijn de landschappen en dieren van Cuyp nog steeds geliefd bij verzamelaars en musea in zowel Nederland als het buitenland, wat blijkt uit het herhaaldelijke lenen van werken uit Britse collecties en de recente herontdekking van stukken in Nederlandse privébezit.

De combinatie van onderzoek, tentoonstellingen en herplaatsingen toont aan hoe Cuyp’s werken zowel nationaal als internationaal blijven aanspreken. Zijn focus op licht, ruimte en rust maakte van zijn landschappen tijdloze beelden die destijds en nu nog veel bewondering oogsten. De tentoonstelling biedt een unieke kans om de verschillende facetten van Cuyp’s oeuvre te ervaren-van weidse riviergezichten tot intieme stillevens en dierfiguren-allemaal op een manier gepresenteerd die de duik in de 17de-eeuwse Dordtse sfeer mogelijk maakt.

tags: #albert #cuyp #schilderij #vogels #plafond