Gezondheidsrisico's van asbest in drinkwater en leidingen

Asbest is een verzamelnaam voor een aantal mineralen, die zijn opgebouwd uit fijne, microscopisch kleine vezels. Deze vezels kunnen zo fijn zijn dat zij niet met het blote oog waar te nemen zijn. Asbest is kankerverwekkend en het risico wordt gevormd door de vezels die opgenomen kunnen worden in het lichaam door de mond, inademing en opname door de huid. De opname van asbest door het lichaam kan na een periode van 20 à 30 jaar kanker veroorzaken.

Historische rol van asbest in leidingen

In het verleden stond asbest bekend om zijn kwaliteit en lange levensduur. Om die reden werden asbestcement-leidingen (AC-leidingen) vaak gebruikt bij de aanleg van gas-, water-, en rioolleidingen. Landelijk gezien is ongeveer 30 procent van de waterleidingen van asbestcement. Een AC-leiding bestaat uit een mengsel van 80 procent cement en 20 procent asbest. Het verwijderen en afvoeren van AC-leidingen brengt het risico met zich mee om in contact te komen met asbest.

Type werkzaamheden en PBM bij AC-leidingen

De werkzaamheden kunnen worden onderscheiden in twee typen: het verwijderen van AC-leidingen; niet-destructieve werkzaamheden. Bij verwijderingmarkering en afzetting met lint geldt tijdens deze verspanende werkzaamheden het dragen van:
- Een wegwerp overall
- Veiligheidslaarzen S5
- Een veiligheidshelm
- Neopreen handschoenen die goed afsluiten
- Een goed aansluitend P3-masker met ventiel (P3-filter), of halfgelaatmasker met P3-filterbus
- Voor baarddragers een overdrukmasker
- De wegwerp- overall en het P3-filter mogen niet langer dan één dag worden gebruikt en moeten als asbesthoudend materiaal worden afgevoerd
- Het halfgelaatmasker met P3-filterbus en het overdrukmasker moeten na afloop goed gereinigd worden. Dit geldt ook voor de veiligheidslaarzen, handschoenen en veiligheidshelm.

Bij niet-destructieve werkzaamheden is het dragen van specifieke PBM (wegwerp-overall en P3-filter) niet nodig. Voor deze werkwijze geldt echter dat PBM-afspraken verschillen en de veilige uitvoering centraal staan.

Verpakken en verwijderen van asbestafval

Om te voorkomen dat asbestvezels vrijkomen moeten kleine brokstukken onmiddellijk worden verpakt en beschadigingen met latex worden ingesmeerd. Buiseinden dienen luchtdicht afgesloten te worden. Voor het verpakken en afsluiten van asbestafval worden luchtdichte kunststof zakken met asbeststickers gebruikt. Een container moet zo geplaatst en beveiligd zijn dat onbevoegden geen contact kunnen maken met het asbestmateriaal en moet worden voorzien van een aanduiding dat deze asbest bevat. AC-buizen en grote restanten kunnen onverpakt in de containerbag worden gedeponeerd.

Hygiëne en werkplek

Het is verboden binnen de afgebakende werkplek te eten en te drinken; voor elke (lunch)pauze moeten handen gewassen worden en handschoenen gedragen worden. In Zeeland zitten nog vele kilometers aan asbesthoudende drinkwaterleidingen in de grond. Energiebedrijf Delta is gestart met planmatig vervangen van deze oude buizen, waarbij het aantal asbestcementleidingen in Nederland jaarlijks afneemt door vervanging en strikte veiligheidsmaatregelen.

Meeromvattende context en publieke zorgen

In heel Nederland zit nog zo’n 35.000 kilometer waterleiding van asbestcement in de grond. Het materiaal mocht tot 1985 worden gebruikt. Volgens het RIVM en de Gezondheidsraad is het drinken van water uit de oude leidingen zonder risico. Asbest is vooral gevaarlijk als deeltjes worden ingeademd. Aan de binnenkant van de buis ontstaat bovendien een beschermde laag, aldus TNO. Bij breuken wordt standaard bemonstering uitgevoerd om te zorgen dat er geen losse deeltjes in het drinkwater terechtkomen, aldus Delta. Greenpeace-rapporten geven echter zorgen aan.

Infographic: verloop van asbest in leidingen en risicobeoordeling

Het risico op gezondheidseffecten door het inslikken van asbestvezels via drinkwater is erg klein. Er is dan ook geen reden om hiervoor een norm op te stellen. Asbest mag sinds 1993 niet meer worden toegepast, ook niet in waterleidingen. Voor de instellingen van toezicht en normen worden monitoring en studies ingezet door drinkwaterbedrijven. Ze nemen eens in de drie jaar steekproeven om zicht te krijgen op het verloop van asbestvezels in drinkwater. De meest recente monitoringsronde begin 2016 rapporteerde concentraties van gemiddeld 425 tot 637 vezels per liter, wat als zeer laag wordt beschouwd. Het ministerie houdt vast aan lage gezondheidsrisico’s en ziet geen dringende normstelling voor asbestvezels in drinkwater.

Diagram: monitoringsronde drankwater asbestconcentraties door de jaren

In het Drinkwaterbesluit is geen grenswaarde voor asbestvezels opgenomen. Ook de Europese Drinkwaterrichtlijn bevat geen such norm. De Amerikaanse norm (MCL) voor asbest in drinkwater ligt op 7 miljoen vezels per liter (voor vezellengte >10 micrometer), en Nederlandse metingen blijven hier ver onder. Het RIVM zal toekomstig onderzoek blijven volgen. In 2017 werd in een RIVM-rapport geconcludeerd dat inademing van asbestvezels de grootste gezondheidsrisico vormt; inslikken is veel minder zorgwekkend in vergelijking.

Wetgeving en verantwoordelijkheden bij asbest

Asbest mag sinds 1993 niet meer worden toegepast, ook niet in waterleidingen. Bij gebouwen daterend uit voor 1994 kan asbest nog aanwezig zijn; dakplaten vormen een belangrijk risico. De verwijdering van asbest moet volgens regels verlopen: sloop- of asbestmelding bij de gemeente, verpakkingsmaterialen en asbestlogo op milieustraat, en inspectie door gecertificeerde professionals bij sanering. De werkgever moet risico’s in kaart brengen, een asbestinventarisatierapport laten maken en zorgen voor een veiligheids- en gezondheidsplan; boetes bij overtreding variëren tussen 1.800€ en 43.200€.

Verantwoordelijkheden en compensaties voor slachtoffers

Slachtoffers die te maken krijgen met asbestose of mesothelioom komen in aanmerking voor TAS-regeling; een voorschot van 21.269€ wordt toegewezen en later verrekend met de schadevergoeding die van de werkgever wordt verkregen. Het IAS (Instituut Asbestslachtoffers) ondersteunt mogelijk ook wanneer er geen verdere schadevergoeding meer mogelijk is.

Internationale en gezondheidsinzichten

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bevestigt dat asbestvezels schadelijk zijn bij inademing en dat blootstelling via orale inname geen extra risico oplevert. Het IARC classificeert asbest als carcinogeen (groep 1). Er bestaan weinig eenduidige onderzoeken naar het inslikken van asbest en de gezondheidseffecten daarvan; sommige studies suggereren een hoger sterftecijfer door slokdarm-, maag- en darmkankers onder zwaar blootgestelde groepen. Toch blijft het totale risico via drinkwater gering. De minister blijft monitoren en zal toekomstig onderzoek evalueren.

Conclusie: hoewel asbest in drinkwater en leidingen historisch belangrijk is geweest, wijst wetenschappelijke consensus op een bijzonder laag risico bij inslikken. Het belangrijkste gezondheidsrisico blijft inhalatie van vezels. Daarom ligt de nadruk op vervanging van asbestcementleidingen, correcte verwijdering en voortdurende monitoring.

Toekomstige aandachtspunten

  • Voortzetting van vervangingsprogramma's voor asbestcementleidingen.
  • Voortdurende monitoring van asbestvezels in drinkwater door drinkwaterbedrijven.
  • Transparante communicatie naar publiek over risico's en maatregelen.
  • Training en naleving van PBM-regels bij werkzaamheden aan AC-leidingen.

tags: #asbest #in #het #water