De NVWA heeft onderzoek gedaan naar de mogelijke aanwezigheid van asbest in speelzandproducten. In een aantal producten is inderdaad een kleine hoeveelheid asbest aangetroffen. Het gaat om (knijp)speelgoed gevuld met zand, klevend kneedzand, zandbak- en strooizand en decoratiezand voor knutselen en kleuren. In 67 producten is geen asbest aangetroffen. In 34 een heel klein beetje. In 7 producten is meer dan de wettelijk limiet gevonden. Deze producten mogen niet meer verkocht worden.
Wanneer er in het laboratorium asbest werd aangetroffen in een product, werd met vervolgonderzoek gekeken naar de hoeveelheid. Vervolgens hebben we samen met het RIVM beoordeeld hoe gevaarlijk dat is. Dit moest heel zorgvuldig gebeuren en kostte daarom tijd. Kan mijn kind nog met het speelzand spelen?
Gezondheidsrisico’s en risicobeoordeling
Het gezondheidsrisico van spelen met zand dat aan de wettelijke eisen voldoet is verwaarloosbaar. Dat blijkt uit de risicobeoordeling. Bij jarenlang een paar keer per week spelen met speelzand dat in ons onderzoek niet aan de wettelijke limiet van 0,1% asbest voldoet, is er mogelijk een gezondheidsrisico. In de praktijk zal een kind minder vaak met speelzand spelen. Producten die niet aan de wettelijke limiet voldoen, mogen niet verkocht worden. We kunnen alleen iets zeggen over de producten die we hebben onderzocht.
Wat moet je nu weten over de gevaren van asbest? Asbest is een natuurlijk mineraal dat uit zeer kleine vezels bestaat. Die vezels kunnen zich verspreiden via de lucht en ingeademd worden. Het inademen van asbestdeeltjes kan tot lange termijn kanker veroorzaken, waaronder longkanker en mesothelioom. Kinderen zijn extra kwetsbaar, omdat blootstelling op jonge leeftijd het risico op ziekten kan verhogen bij latere leeftijd.
Wat te doen met producten die mogelijk asbest bevatten?
Hoe kan ik het speelzand weggooien? Het speelzand weggooien kan door het voorzichtig op te vegen met natte doeken en dan het zand en de doeken luchtdicht te verpakken in dubbel plastic. Zo is het goed afgeschermd. Neem vervolgens contact op met de gemeente of afvalinzamelaar. Gebruik geen stofzuiger en gooi het zand ook niet in de gewone afvalbak. Breng bij een terugroepactie ook geen speelzand terug naar de winkel, maar lever het in zoals hierboven omschreven. Uw verkoper kan u informeren hoe u eventueel uw aankoopbedrag terug kunt krijgen.
Wat moeten verkopers van deze producten doen? Bedrijven hebben de verantwoordelijkheid om aan te tonen dat de producten die zij verkopen veilig zijn. Er mag volgens de wet niet meer dan 0,1% asbest in speelzand zitten. Wij hebben bedrijven nog eens nadrukkelijk gewezen op hun verantwoordelijkheid. Wij controleren of bedrijven zich aan de regels houden.
Hoe kun je omgaan met speelzand in huis als er onzekerheid is over de aanwezigheid van asbest? Stop met het gebruik van het zand totdat duidelijk is welke merken veilig zijn. De NVWA en het RIVM onderzoeken op dit moment of spelen met zand dat asbest bevat een gezondheidsrisico oplevert, ook als het om een kleine hoeveelheid gaat die onder de wettelijke limiet ligt. In de tussentijd adviseren experts om geen nieuw speelzand te kopen totdat het onderzoek is afgerond.
Wat gebeurt er in de praktijk wereldwijd en in Nederland?
- In 2012 kon een partij Chinese wensballonnen met asbestkoord in Nederland worden ingetrokken na controles.
- Uit onderzoeken wereldwijd blijkt dat asbest in speelgoed al decennia bekend is en in sommige gevallen leidt tot terugroepen.
- In Nederland is het gebruik van asbest in speelgoed verboden sinds december 1978; het toezicht ligt bij ILT en NVWA binnen het kader van het Warenwetbesluit Speelgoed en het Europese RAPEX-systeem.
Update 13 maart: NVWA heeft inmiddels 99 speelzand-producten onderzocht. In 5 producten is te veel asbest aangetroffen en deze mogen niet meer verkocht worden; 29 producten bevatten een hele kleine hoeveelheid asbest die onder de limiet ligt; 10 producten worden nog onderzocht. De volledige lijst verschijnt waarschijnlijk over circa drie weken. update 13 februari: ook kinetisch speelzand (magic sand) is onder de loep genomen; in Australië en in delen van wat werd onderzocht door AD lag het aandeel asbest in sommige producten hoger dan in het klassieke zand.
Specifieke voorbeelden uit de geschiedenis
- Zandbakvulling (1986, VS): tremoliet (grijs asbest) in zakken zand voor zandbakken; terugroepacties en verwijdering uit winkels.
- Speelklei (2007): asbest aangetroffen in klei afkomstig uit China en Thailand; directe verwijdering uit de handel.
- Rijauto’s met asbestremblokken (2008, Australië): productie in China; douane-interventie en blokkering van verkoop.
- Waskrijt (2000-2015): asbest aangetroffen in krijtjes gemaakt in China; mondiaal onderzoek door NGO's en coalities; terugroepacties.
- CSI-achtige “fingerprint kit”-sets: tremoliet in poeder gebruikt voor vingerafdrukken; direct uit de handel gehaald.
Wat betekenen deze bevindingen voor ouders en verzorgers?
Het AD-onderzoek naar speelzand in Nederland toonde aan dat in de helft van de twaalf onderzochte producten asbest werd aangetroffen, voornamelijk in gekleurd zand van Montessori-zandtafels en in zandkunstsets. De onderzochte producten kwamen uit China en zijn waarschijnlijk afkomstig uit mijnen waar asbest van nature voorkomt. Het risico bij incidenteel contact wordt als klein ingeschat, maar bij frequent gebruik kan het risico toenemen. Het klassieke zandbakzand uit Europa wordt op dit moment niet als verdacht beschouwd.
Wat kun je doen als je speelzand thuis hebt?
- Stop met het gebruik als het lijkt op producten waarin asbest is gevonden.
- Behandel gemorst zand met natte doeken en verpak het zand in dubbele plastic zakken. Breng dit naar de milieustraat; gebruik geen stofzuiger.
- Laat eventueel getest worden in een geaccrediteerd asbestlaboratorium (verzoek SEM-onderzoek).
- Overweeg plantaardige alternatieven voor speelzand, zoals bloem met olie of ander veilig materiaal.
Praktische aanbevelingen voor toezicht en regelgeving
De NVWA en GGD adviseren om voorlopig alle vormen van speelzand niet te gebruiken totdat het onderzoek is afgerond en duidelijkheid bestaat over veiligheidenmerken. Verkopers dienen hun verantwoordelijkheden na te komen door aan te tonen dat producten veilig zijn en door betrokkenheid bij terugroepacties indien nodig.
De consument wordt geadviseerd om milieustraten te gebruiken voor afvoer van asbesthoudende zandproducten en om geen nieuw zand te kopen totdat er meer zekerheid is over welke merken veilig zijn. De EU-overschrijdende RAPEX-discipline blijft essentieel om consumenten te waarschuwen wanneer asbest in speelgoed wordt aangetroffen.
Wat is asbest?
Het blijft cruciaal om de ontwikkeling van kinderen te beschermen tegen blootstelling aan asbestvezels, vooral bij jonge kinderen die vaker dicht bij de grond spelen. Zowel korte als langdurige blootstelling kan gevolgen hebben, maar de risico’s zijn op lange termijn significant bij herhaalde blootstelling.
Samenvatting in cijfers
| Gevonden asbest | Aantal producten | Actie |
|---|---|---|
| Meer dan wettelijk limiet | 7 | Niet verkocht |
| Kleine hoeveelheid (onder 0,1%) | 34 | Onder toezicht wonen |
| Geen asbest | 67 | Geen actie |