Evenals Paleis Noordeinde en het Koninklijk Paleis Amsterdam is Paleis Huis ten Bosch eigendom van het Rijk. Het wordt bij wet aan de Koning ter beschikking gesteld. Tot begin 2014 werd Huis ten Bosch bewoond door Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Beatrix. Na haar verhuizing naar Kasteel Drakensteyn bij Lage Vuursche werd een begin gemaakt met de voorbereiding van een grote renovatie door het Rijksvastgoedbedrijf, in samenwerking met architect Hubert Jan Henket en restauratiearchitect Krijn van den Ende. In 2016 ging deze renovatie van start. Met respect voor het historische karakter van het gebouw, is het Paleis ‘bij de tijd gebracht’. Op 3 juli werd het gerenoveerde Huis ten Bosch gepresenteerd aan de pers.
Zij gaven opdracht tot de bouw van een zomerresidentie bij Den Haag. De bouw startte in 1645, onder leiding van architect Pieter Post. Nog voor het Paleis klaar was, in 1647, overleed Frederik Hendrik. In de achttiende eeuw breidde de Franse architect Daniël Marot het Paleis uit met twee vleugels en een grote bordestrap. De twee laatste stadhouders, Willem IV en Willem V, verbleven er regelmatig. In de Franse tijd nam de door Napoleon aangestelde raadspensionaris Rutger-Jan Schimmelpenninck zijn intrek in het paleis. In de Tweede Wereldoorlog was het paleis ingesloten door de Atlantikwal, een verdedigingslinie langs de kust. Het raakte beschadigd, maar wist aan verwoesting te ontkomen. In de jaren vijftig vond een restauratie plaats en in de late jaren zeventig opnieuw, waarbij de strijd tegen zwammen en boktorren veel aandacht vroeg.
Koningin Beatrix en haar gezin gingen in Huis ten Bosch wonen. In de jaren negentig werd de Oranjezaal zorgvuldig gerestaureerd. Met zijn warme kleuren is deze ruimte nu ook in sfeer het hart van het Paleis geworden. Blikvanger in de vestibule is het grote lichtsculptuur Fragile Future III van Lonneke Gordijn en Ralph Nauta van Studio Drift. Waar traditioneel een kroonluchter zou hangen, ziet men nu een zwerm pluizige, lichtgevende bolletjes. Het werk bestaat uit driedimensionale bronzen elektrische circuits waar lichtgevende paardenbloemen aan zijn verbonden. Echte paardenbloemzaden, die met de hand geplukt werden, zijn zaadje voor zaadje vastgelijmd aan de LED-verlichting. Ze maken deel uit van een immens stilleven ontworpen door Maurice Scheltens en Liesbeth Abbenes. Maurice Scheltens: “We wilden de gelaagdheid van de geschiedenis van de Koning en de Koningin samenvatten in een collage van het heden en het verleden.”
We hebben een soort familieportret gemaakt. De basis van het ontwerp bestaat uit foto’s waarmee de kunstenaars net zo lang hebben geschoven tot het totale beeld naar hun zin was. Maurice Scheltens: ‘We dachten aan printen op stof, of overzetten op behang of aluminium, maar we hebben ervoor gekozen om de panelen te laten weven.” Liesbeth Abbenes: “Juist de handmatigheid van de weeftechniek was belangrijk. De wanden vormen samen een Gesamtkunstwerk, ontworpen door Jacob van der Beugel. Op een bijzondere manier vormt dit kunstwerk een 21ste-eeuwse portrettengalerij: het ritme van de steentjes weerspiegelt fragmenten van het DNA van de bewoners.”
De Koning en Koningin hebben hiervoor hun DNA laten ‘sequencen’. Sequencen is het bepalen van de unieke DNA-code die ieder mens heeft. Het materiaal waarmee de steentjes zijn gemaakt is een mengsel van klei uit de Rijn en industriële klei. “We zijn, zoals de Nederlanders dat zeggen, uit de klei getrokken”, aldus kunstenaar Jacob van der Beugel. “Alles wat ik doe is met de hand gemaakt omdat dat aan alles een soort zachtheid verleent.”
Creëren van een portrettenpalet: DNA Salon en Groene Salon
De DNA Salon mag dan heel modern lijken, er zijn wel degelijk historische elementen in te vinden. Boven de dubbele deuren richting de Blauwe Salon hangt nog altijd de grisaille die werd geschilderd door Aert Schouman. Ook de betimmering in de stijl van Lodewijk XVI evenals het gestucte plafond met Chinese karakters zijn bewaard gebleven. De DNA Salon werd in 2019 onderdeel van een langlopende renovatie, waarbij de Groene Salon een nieuwe naam kreeg en de wandbekleding uit circa 60.000 kleine baksteentjes bestaat die het DNA van koning en koningin voorstellen. De baksteentjes zijn gemaakt van klei uit de Rijn en industriële klei. Kunstenaar Jacob van der Beugel maakte deze portretten van de toekomst.
De Oranjezaal is een heel bijzondere zaal. Hier werkten van 1648-1652 twaalf kunstenaars aan tientallen doeken, panelen en gewelfschilderingen onder regie van Jacob van Campen. Het hoogtepunt is een allegorisch muurschilderij van Jacob Jordaens. In de Oranjezaal zijn schilderwerken te zien van Theodoor van Thulden, Salomon de Bary, Adriaen Hanneman en anderen. De Chinese Zaal heeft een monumentaal achttiende-eeuws interieur, met een metamorfose onder Willem IV en een grote fascinatie voor Chinese en Oost-Aziatische kunst. De huidige inrichting begon rond 1767, inclusief chinoiserie-elementen en imitatie lakwerk.
De Japanse Zaal werd ontworpen in dezelfde periode als de Chinese Zaal. Deze kamer diende als slaapkamer en bevat japonnen geïnspireerd op zijden behang. De balzaal, de Gele Balzaal op de tweede verdieping, is via de vestibule bereikbaar; de trap leidt naar een ruimte met kasten en schilderijen. President Obama werd hier ontvangen in 2014. De DNA Salon toont de genetische code in bijna 60.000 handgemaakte baksteentjes, een samenwerking tussen kunstenaars en wetenschapper Hans Clevers die hielp bij het selecteren van relevante DNA-fragmenten. Het portret van Willem-Alexander en Máxima is geplaatst tegenover elkaar en verwijst naar hun status en historische continuïteit.
Technische en restauratieve hoogtepunten
Tijdens restauraties werd bij de koepel houtrot ontdekt en werd de houten kapconstructie aangetast door huiszwam als gevolg van lekkages. De lekkage werd verholpen, zwammen bestreden en het hout vervangen, waarna de kap zorgvuldig werd gedroogd. De buitenkant van de koepel werd verdikt met isolatiemateriaal, terwijl de houten kap en muurplaat werden schoongemaakt en rotte delen gerepareerd. Nieuwe loden dakbedekking en ventilatie zijn toegepast. De Oranjezaal wordt nu verwarmd tot 14 graden in de winter, en de hoofdas met de vijver is aangepast. In de grasvelden zijn circa 20.000 vaste planten en grassen geplant, met bomen langs de Wassenaarse zijde en een grote vaste plantenborder met verborgen paden.
In 2020-2021 werd diverse architectonische informatie beschikbaar gesteld via official royal sources. In 2019 sloot Prinses Ariane haar basisschoolperiode af, en in 2020 werd de kersttoespraak vanuit de vestibule opgenomen. De plattegrond van Huis ten Bosch laatін de ruimtelijke verdeling zien: bibliotheek, werkkamer Máxima, Groene Salon en werkkamer van de koning, Blauwe Salon, vestibule, Oranjezaal, Chinese Zaal, en de toegangspoorten via de vestibule naar de balzaal. De DNA Salon heeft intussen een prominente rol in de culturele identiteit van het paleis gekregen, inclusief een dialoog tussen kunst en wetenschap met de genetische symboliek van het koninklijk huis.
De moderne lichtsculptuur Fragile Future III van Studio Drift in de vestibule vervangt traditionele kroonluchters en vormt een samenspel van technologie en kunst met de historische omgeving. De tentoonstelling van DNA-gedachten en portretten van de koning en koningin toont hoe erfelijkheid en identiteit in een hedendaags paleis samenkomen. De combinatie van restauratie, archeologie van ruimte en moderne kunst maakt Huis ten Bosch tot een levende tentoonstellingsruimte waar verleden en heden elkaar ontmoeten.
Máxima en Beatrix bekijken gordijnen op Paleis Huis ten Bosch
Publieke toegankelijkheid en culturele betekenis
Huis ten Bosch dient als woning en werkomgeving voor het koninklijk gezin, met publieke interesse in de historische interieurs, restauraties en kunstinstallaties. De balzaal biedt een blik in langdurige tradities en modernisering, terwijl de DNA Salon een hedendaags, wetenschapsgerichte interpretatie van identiteit biedt. De combinatie van traditionele architectuur, verfijnde ambachtelijke details en innovatieve kunst installaties illustreert hoe koninklijke residenties blijven evolueren terwijl ze hun erfgoed beschermen.
Zoals gezegd: Huis ten Bosch is eigendom van het Rijk en wordt bij wet aan de Koning ter beschikking gesteld, een principe dat grenzen en mogelijkheden biedt voor renovatie, restauratie en hedendaagse kunstprojecten. De kern van het paleis blijft echter de menselijke verhalen die het huis vertelt: koninklijke series, familieportretten en een voortdurende dialoog tussen verleden en toekomst.