Geschiedenis en achtergrond van het betonnen beeld Stadskanaal en zijn erfgoed

Stadskanaal is een gemeente in het noorden van Nederland, in de provincie Groningen. De gemeente kent rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten. Rijksmonumenten en een beschermd gezicht vormen samen een erfgoedlandschap dat zich uitstrekt langs de linie van het kanaal en de omliggende dorpskernen.

Ontstaan en ontwikkeling van Stadskanaal

Stadskanaal werd in 1765 gesticht als veenkoloniale ontginningskolonie en is een lintdorp van bijna 10 km lang. Langs het dorp werd het Stadskanaal afgegraven, waar de nederzetting haar naam aan dankt. In de 18de eeuw is de dorpskern een aantal keren verplaatst; van de oorspronkelijke bebouwing zijn slechts een aantal gebouwen bewaard gebleven. Het kanaal trok van heinde en verre mensen aan, die zich langs het kanaal vestigden en zo ontstonden plaatsen met lintbebouwing langs het water, waaronder Stadskanaal zelf.

Belangrijke gebouwen en stijlperioden

In 1903 kreeg het dorp een treinstation, de laatste personentrein reed in 1955; in 1990 eindigde ook het goederenvervoer. Op de plek van het voormalige stationsgebouw is nu het stationsgebouw van de museumspoorlijn Stichting Stadskanaal Rail gevestigd. Vanaf deze plek rijden historische treinen het oude traject Stadskanaal-Veendam-Musselkanaal, en het is met 26 km de langste museumspoorlijn van Nederland.

In 1910 werd de huidige aanzien met forse ingangspartij gevormd door enkele karakteristieke panden. De villa Hoofdstraat 91 uit 1912 toont een neoclassicistische vormgeving die in het dorp opvalt. De villa Zonrondom (Handelskade 40), volgens plannen van E. Warringa, vertoont nog enkele late jugendstil-details. Het hoekpand Handelsstraat 59 uit circa 1918 vertoont eveneens late jugendstil-details, terwijl het winkelpand Poststraat 15 uit dezelfde periode expressionistische details draagt. De bakkerswinkel Postkade 15 werd in 1930 gebouwd naar plannen van J. Piening.

Belangrijke boerderijen in Stadskanaal zijn onder andere de dwarshuisboerderij Handelsstraat 8 uit 1880, Scheepswerfstraat 38-39 en een boerderij van het Oldambster-type uit 1881 (verbouwd rond 1918). Van diverse 19de-eeuwse scheepswerven resten er twee: de werf Holtman (Hoofdkade 164-165) bestaat uit een constructiewerkplaats en een directeurswoning uit circa 1880, en de houtzagerij Drouwenerstraat 7 heeft aan de straat houten loodsen uit circa 1920. De watertoren (Ceresstraat 1) verrees in 1935 naar plannen van H.F. Mertens.

Schutsluizen en het Kanaal

In het Stadskanaal liggen het Springersverlaat (tegenover Unikenkade 68), oorspronkelijk uit 1789 maar vernieuwd rond 1900, en het Olthofsverlaat (tegenover H.J. Het Julianapark) dat in 1922 werd aangelegd in het kader van werkverschaffing naar plannen van J. De familiebegraafplaats Uniken (bij Unikenstraat 47) werd kort voor 1859 aangelegd voor Jan Uniken, opzichter van de venen van de stad Groningen. Twee paar gietijzeren hekken geven toegang tot ongeveer tien graven, waaronder het graf van J. Uniken (†1859) met een natuurstenen postament en urn, en een zerk met wapen van E.H. De (Herv. De).

Museum en archief

De gemeente heeft een historisch archief vanaf 1811. Doet u archiefonderzoek of stamboomonderzoek? Bezoek dan het Groninger Archiefnet. Kunt u hier niet vinden wat u zoekt? Dan kunt u ook langskomen in het gemeentehuis. Het archief is elke werkdag geopend van 10.00 tot 16.00 uur. Voor het opvragen van bouwtekeningen kan de gemeente helpen; vanaf 1811 worden geboorten, huwelijken en overlijden in burgerlijke stand geregistreerd. Het Streekhistorisch Centrum en de Historische Vereniging Westerwolde bieden aanvullende mogelijkheden voor genealogie en historisch onderzoek. Het museum in Stadskanaal is gevestigd aan de Ceresstraat 2, 9502 EA, en is grotendeels gewijd aan de geschiedenis van de Kanaalstreek en Westerwolde.

Historische koolstof en kanaalgeschiedenis

Ten zuiden en oosten van Groningen lagen de uitgestrekte veengebieden van het Bourtangermoeras. Al in de zestiende eeuw begon men met afgraven van het veen voor turf en het in cultuur brengen van het afgegraven land. In 1615 werd een grens getrokken tussen Groningen en Drenthe; al het Groningse veen uit het Bourtangermoeras werd via kanalen en de Hunze naar Groningen vervoerd. In 1762 besloot Groningen tot de aanleg van een nieuw kanaal om Drenthe veenhandel naar zich toe te trekken. Turfschepen voeren af en aan en het Stadskanaal werd een van de drukste vaarroutes van Nederland. Na de ontginning van het veen werd de vrijgekomen grond vaak voor aardappelteelt gebruikt, waarna de route langs het kanaal verdere betekenis kreeg voor Groningen. Uiteindelijk verloor het veen zijn economische zwaartepunt door de opkomst van steenkool als brandstof.

Toegangsbeelden en hedendaags erfgoed

Het beeld StadSpaden markeert letterlijk en figuurlijk de toegang tot Stadskanaal: twee grote zwart-metallic spaden van elk circa 8 meter hoog zijn in de oever gestoken, geplaatst langs de trap die naar de kanaalpromenade voert. Op het blad van elke schep is een handgeschreven couplet van een gedicht van Hans Mes over het graven van het kanaal gelast. Het kunstwerk vertelt het ontstaan van het kanaal, het jaagpad en hun betekenis, maar benadrukt ook thuiskomen en identiteit die voortkomt uit een geschiedenis van arbeid.

In het midden van de achttiende eeuw besloot de gemeente Groningen tot de kanaalaanleg, die uiteindelijk Stadskanaal vormde. De sluiting van het kanaalverleden en de nieuwe recreatieve functies zijn heden ten dage zichtbaar langs het water, met wandelroutes en educatieve routes langs middeleeuwse kerken en historische gebouwen.

Praktische informatie en verduurzaming

De monumenten in Stadskanaal vallen onder zowel rijks- als gemeentelijk erfgoed en hebben een beschermd gezicht: Rijksbeschermd dorpsgezicht Smeerling. Voor verduurzaming van monumenten zijn er adviezen beschikbaar vanuit DuMo (Duurzame Monumenten) en ondersteuning vanuit het Restauratiefonds voor kosten van duurzaamheidsadviezen. Maatwerk is vereist bij verbouw, restauratie of verduurzaming van monumentale panden; er wordt getoetst of historisch waardevolle elementen niet verloren gaan. Het Monumentenwacht Groningen biedt ondersteuning bij periodiek onderhoud van monumenten.

Belangrijke statistieken en tabellen

tags: #betonnen #beeld #stadskanaal