Tilburg is er letterlijk groot door geworden en zette zich er landelijk mee op de kaart. Arjan Barnard is een autoriteit op het gebied van deze industriële bouwwerken en schreef er een lijvig boek over: ‘Fabrieksschoorstenen in Nederland’. Op donderdag 21 maart geeft hij een lezing over deze opvallende erfgoedobjecten. Vanaf grote hoogten keken deze majestueuze bouwwerken ooit op ons neer, met rokende sigaren in het platte landschap en lange tijd als symbool van welvaart en vooruitgang.
De rol van fabrieksschoorstenen in de industriële ontwikkeling
De spreker benadrukt dat ooit meer dan 10.000 fabrieksschoorstenen in Nederland stonden; tegenwoordig nog iets meer dan 600. Het gebruik van de schoorsteen hing nauw samen met de introductie van de stoommachine in de 19e eeuw. Zij zorgden zowel voor de afvoer van verbrandingsgassen als voor voldoende trek. De ontwerpen variëren: soms functioneel vierkant, soms rijkelijk versierde reclamezuilen.
Een blik op de AaBe-fabriek en het bouwblok aan de Bisschop Bekkerslaan
Een bekend voorbeeld is het fabriekscomplex van de AaBe-fabriek, opgericht naar ontwerp van Georges Forest uit Tourcoing. Het complex bestaat uit drie onderdelen: een hoofdgebouw langs Fatimastraat, het ketelhuis en een imposante schoorsteen. Het is gebouwd in 1930 en uitgebreid in 1941. De opdrachtgever was F. van den Bergh, voorheen Gebr. van Spaendonck.
In Tilburg bevindt zich een uitgebreide lijst van 232 adressen aan de Bisschop Bekkerslaan, maar de straat bevat geen specifieke openbare adressen op dit moment. De buurt Pastorieklamp West in Het Goirke vormt de context waarbinnen dit erfgoed past. De kerngegevens geven een beeld van de buurt: 232 adressen, oudste gebouw uit 1910, nieuwste uit 2005, met een grootste gebouw van 355 m² en een kleinste van 7 m².
BeKa-fabriek: van schoorsteen als visitekaartje tot monument
In 1904 werd bij de Wollenstoffenfabriek George Dröge (BeKa) een schoorsteen gebouwd die uit 1904 dateert. De schoorsteen, 50 meter hoog en gemaakt van een zware voet met schacht en versierde kop, toont in gele steen motieven en een band met het bouwjaar 1904. De letters BeKa zijn erop geschilderd, waardoor de schoorsteen een duidelijk herkenbaar visitekaartje vormde voor de concurrentie. Het ontwerp kwam tot stand volgens het Tilburgse bouw- en werktuigkundig Bureau F. Hovers, met installatiewerk door Canoy-Herfkens Steenfabrieken N.V. te Venlo, een landelijke specialist in fabrieksschoorstenen en radiaalstenen.
Tijdens inspectie en onderhoud zijn klimijzers toegepast en op verschillende hoogtes zijn stalen trekbanden gemonteerd om stabiliteit te garanderen. In 2017 vond een grootschalige restauratie plaats die bijna een jaar duurde. Beschadigde stenen werden vervangen door maatwerk, wat volgens restaurateur Harm Meijer getuigt van vakmanschap: “Elke schoorsteen is te repareren.”
De BeKa-schoorsteen bleef na de sloop van de aangrenzende fabriek bestaan en fungeerde als symbool van de textielindustrie die Tilburg lange tijd had gevormd. De ontwikkelingen rondom BeKa reflecteren de verschuivingen in de textielsector en de manier waarop erfgoed bewaard en geïnterpreteerd wordt in stedelijke contexten.
Andere historische schakels: het Duvelhok en de betekenis van het verhaal
Het Duvelhok is de oudste nog bestaande textielfabriek in Tilburg. De katoenspinnerij van de gebroeders Deen begon hier in 1826; in 1911 werd het een echt “duvelhok” waar wol wordt voorbewerkt. Het Duvelhok kreeg in 1974 een nieuwe functie via Stichting Muzische Vorming en werd in de jaren tachtig nog gerestaureerd. De bekroning bovenop de schoorsteen is een kunstwerk van Rob Birza, symboliserend een vlam in de vorm van een duveltje, wat de unieke combinatie van industrieel erfgoed en kunst onderstreept.
In de loop der jaren veranderden gebouwen en hun schoorstenen van functionele objecten naar monumenten die het verhaal vertellen over de industriële ontwikkeling van Tilburg en omliggende plaatsen. Beeld- en archiefmaterialen tonen de speurtocht naar de oorsprong van de koppen, de bekroningen en de diverse bouwstijlen, waardoor de geschiedenis van fabrieksschoorstenen toegankelijker wordt voor het brede publiek.
Praktische visualisaties en extra context
Een overzicht van de historische topografie: de Bisschop Bekkerslaan, de Fatimastraat en de Sint Josephstraat vormen samen een kwartier waarin de relatie tussen industriële gebouwen en stedelijke ontwikkeling wordt belicht. Verdere kaart- en bouwjaardata dragen bij aan een gefundeerde interpretatie van deze erfgoedobjecten.
De lezing door Arjan Barnard belicht de ontwikkeling en bouw van fabrieksschoorstenen, de cultuurhistorische waarde en geeft een overzicht van maar liefst 7000 locaties in Nederland waar ooit fabrieksschoorstenen gebouwd werden. Dit versterkt het begrip van hoe stoom en verbranding ons landschap hebben gevormd en hoe monumentale schoorstenen vandaag de dag gezien worden als dragers van ons industriële geheugen.
Technische en esthetische kenmerken van de Tilburgse schoorstenen
De Tilburgse schoorsteen van BeKa is een typische combinatie van robuuste bouwtechniek en decoratieve elementen: een ronde, taps toelopende schacht met een sokkel en een kapiteel-achtige kop, gegroeid uit bakstenen van verschillende formaten. De constructie werd van binnenuit gemetseld, en het ontwerp met de letters BeKa en de versierde kop weerspiegelt zowel functionele als esthetische ambities van de vroege 20e eeuw.
Het verhaal van de schoorstenen in Tilburg is er een van continuïteit en verandering: van functionele rookkanalen tot cultureel erfgoed dat aandacht krijgt in lezingen, restauraties en herbestemmingen van fabrieksterreinen. De combinatie van industrieel vakmanschap en kunsthistorische attestatie maakt deze objecten tot cruciale dragers van stedelijke identiteiten.
| Onderdeel | Beschrijving |
|---|---|
| AaBe-fabriek | 1930 bouw, ontwerp Georges Forest; ketelhuis en schoorsteen; 50 m hoge schacht; radiaalstenen |
| BeKa-schoorsteen | 1904, Tilburg; 50 m; kop versierd met gele stenen; schilderletters BeKa; restauratie 2017 |
| Duvelhok | Oorsprong als katoenspinnerij Deen; 1826; Duvel-hok-naamgeving; 1974 stichting Muzische Vorming |
De geschiedenis van de Bisschop Bekkerslaan verweven met deze industriële monumenten toont hoe een straat en een wijk zich hebben ontwikkeld rondom grote bouwwerken die ooit functioneel en commercieel waren, maar nu cultureel erfgoed representeren.
tags: #bisschopbekkers #laab #tilburg #schoorsteen