Het Belgische kunstlandschap wordt gekenmerkt door een nog steeds onvoldoende systematische verzameling van grafisch ontwerp, wat de waardering voor deze kunstvorm in Vlaanderen illustreert. Sara De Bondt, een succesvolle ontwerpster die voornamelijk internationaal haar sporen verdiende, brengt met de tentoonstelling Off the Grid een vergeten generatie Belgische grafici onder de aandacht. Dit project, een voorproef op haar doctoraat, legt ook de betekenis van behang, dat onopgemerkt deel uitmaakt van ons dagelijks leven, bloot.
De auteur bekent medeplichtigheid aan het uitwissen van deze generatie. Als voormalig directeur van de Stichting Interieur in Kortrijk, koos hij twintig jaar geleden voor een nieuwe visuele identiteit voor de Biënnale, waarbij hij Boudewijn Delaere, die sinds de eerste editie in 1968 verantwoordelijk was voor de visuele vormgeving, verving door Paul Boudens. De waarde van Delaere's werk werd later opnieuw ontdekt door Joris Kritis, die het werk in een nieuw jasje stak en aantoonde dat het zijn kracht behouden had.
Op de tentoonstelling Off the Grid in het Design Museum Gent wordt een affiche uit 1971 getoond, ontworpen door Delaere. Deze affiche, bestaande uit tekst op een donkere achtergrond, citeert de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (artikel 3: "Eenieder heeft recht op leven, vrijheid en persoonlijke zekerheid") en voegt daaraan de vraag toe: "en de natuur?" in kleine, groene letters. Dit pleidooi voor een destijds onderbelicht onderwerp werd niet door iedereen gewaardeerd. Ondanks een jurybekroning, ging het prijzengeld naar een andere kandidaat.
Delaere, een kind van '68, begon zijn carrière met textielpatronen, voortkomend uit zijn opleiding textieltekenen in Kortrijk, een stad die bekend stond om haar weverijen. Zijn talent kwam tot uiting in een wedstrijd voor de winkelketen Innovation. In plaats van het gevraagde logo, ontwikkelde hij een golvend patroon voor inpakpapier, boodschappentassen en etalages, waarin de naam van de keten subtiel verwerkt was. Deze "virale visie" die het centrum overal en nergens aanwezig maakte, was zijn tijd ver vooruit en bleef drie decennia lang in gebruik.
De tentoonstelling confronteert bezoekers met het behang dat de achtergrond vormde van het leven in de tweede helft van de vorige eeuw, en waarmee dromen werden ingepakt. Anonieme ontwerpen krijgen nu een gezicht en een verhaal. Een opvallend voorbeeld is de legendarische programmafolder van het Filmmuseum in Brussel, die dertig jaar lang in roulatie bleef. Corneille Hannoset was de ontwerper en typograaf achter dit iconische werk, dat een belangrijke rol speelde in de carrière van kunstenaars uit die periode.
Sara De Bondt wijst op een uitnodiging van Marcel Broodthaers, waarin hij aankondigt iets te willen verkopen. Deze uitnodiging, gedrukt op reeds gedrukte tijdschriftpagina's met grote, trashy letters, vermeldt duidelijk Hannoset als ontwerper. Desondanks werd zijn invloed op Broodthaers in de kunstgeschiedschrijving genegeerd.
De Bondt citeert Mark F. Severin, die in 1959 al schreef over het hardnekkige idee in België dat kunstenaars die zich bezighouden met commerciële of grafische kunst, de "ladder van Le Grand Art" afdalen. Het feit dat er nog steeds geen museum in België systematisch grafisch werk verzamelt, en dat het Design Museum Gent, het enige in Vlaanderen, al twintig jaar geen tentoonstelling over grafisch design heeft georganiseerd, duidt op een gebrek aan verandering. Het aantal grafische ontwerpers is inmiddels exponentieel toegenomen, wat de situatie schrijnender maakt.
De Vereniging van Vlaamse Ontwerpers telde in haar korte bestaan slechts negentien leden. De Bondt, na een internationale carrière in Londen, keerde terug naar België. Haar tentoonstelling Off the Grid, een voorproef op haar doctoraat, toont ontwerpen van diverse verzamelingen, variërend van verkiezingsaffiches tot het twintigvlak van Paul Ibou voor het Koninklijk Ballet van Vlaanderen. De ontwerpen zijn geordend op sleutelwoorden zoals 'typografie', 'serialiteit', 'sociale relevantie', 'oppervlak' en 'meer met minder'.
Het resultaat is een lichtvoetig zelfportret dat, met zijn eigenzinnige aanpak en respectloosheid voor klassieke categorieën, "lekker Belgisch" oogt. De Bondt stelt echter vast hoe internationaal Belgisch grafisch ontwerp wel was, mede door de studies van ontwerpers in het buitenland en de aanwezigheid van migranten. Charles Rohonyi merkte in 1971 al op dat België, met zijn vele buitenlanders, een land zonder "grafische grenzen" was en dat er geen typisch Belgische stijl bestond. Dit grensoverschrijdende karakter kan juist als typisch Belgisch worden beschouwd.
René Magritte, Marcel Broodthaers en Hedendaagse Kunst
Ter gelegenheid van de vijftigste sterfdag van René Magritte, confronteert een tentoonstelling in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België zijn werk met dat van Marcel Broodthaers en hedendaagse kunstenaars. Magritte, die zijn werk graag tentoongesteld zag, had echter bezwaren tegen groepstentoonstellingen en thematische exposities. Hij gaf de voorkeur aan solotentoonstellingen, maar moest zijn plek vaak delen met kunstenaars als Paul Delvaux.
Curator Michel Draguet koos voor een confrontatie tussen Magritte, Broodthaers en hedendaagse kunst. Elke zaal focust op een thema of stelling, met een werk van Magritte als centraal punt. Marcel Broodthaers behoorde niet tot de intimi van Magritte, maar bewonderde zijn werk, met name het gebruik van taal en woord in schilderijen, zoals in La trahison des images (Ceci n’est pas une pipe).
Broodthaers nam Magritte's concept van taal en beeld over, maar ging een stap verder door de conceptuele toer op te gaan. Met drie identieke schrijfmachines waarop de woorden PARLE - ECRIT - COPIE stonden, toonde hij verschillende manieren van omgaan met het woord. Deze mobiele schrijfmachines benadrukten dat het woord verplaatst kon worden.
De filmpjes van Broodthaers, zoals La Pluie (Projet pour un texte), waarin hij een tekst probeert te schrijven die door de regen wordt uitgewist, illustreren zijn conceptuele benadering. Hierin wordt de aanwezigheid van de kunstenaar overbodig gemaakt, en wordt de ruimte ingenomen door andere artiesten.
De tentoonstelling toont hoe kunstenaars, geïnspireerd door Magritte, zijn visuele formules hebben overgenomen en verder ontwikkeld. De zaal met brandende voorwerpen toont hoe bewonderaars, zoals Leo Copers in een filmpje, dit thema uitwerken, terwijl Arman het met een knipoog benadert met een hybride instrument. Pop art, dat Magritte als een soort peetvader beschouwde, kon zijn "vache"-periode niet evenaren in absurditeit.
Ondanks de vele kunstenaars die rond Magritte's werk cirkelen, blijft hij de trekpleister. Zijn rijke arsenaal aan visuele formules en vakmanschap maken hem een blijvende inspiratiebron. Het slotwerk, La page blanche, toont een nachtelijk tafereel waarin de maan ervoor in plaats van achter het gebladerte zit, een subtiele hint naar de poëzie van het universum.
De tentoonstelling Magritte, Broodthaers & de hedendaagse kunst trekt veel bezoekers. Twee "smaakmakers" voorafgaand aan de hoofdtentoonstelling bieden extra context. De eerste is een overzicht van het leven en werk van dichter Marcel Lecomte, een vriend van Magritte. De tweede is een installatie met poppen van Magritte, Broodthaers en Maria Gilissen in een Fiat Cinquecento, hoewel deze weergave historische onjuistheden bevat.
De tentoonstellingsshop biedt surrealistische verrassingen, zoals "WITBIER van / de MAGRITTE", groene appels die niet eetbaar zijn, en een ingelijste pijp.
Marcel Broodthaers: Leven en Werk
Marcel Broodthaers (Brussel, 28 januari 1924 - Keulen, 28 januari 1976) was een Belgische dichter, beeldend kunstenaar en filmmaker. Na een carrière als dichter en journalist, maakte hij in 1963 de overstap naar de beeldende kunst. In 1964 opende hij zijn huis in Brussel als het "Musée d’Art Moderne, Département des Aigles".
Zijn werk omvatte vaak gevonden objecten, tekst en afbeeldingen, geordend in installaties die de rol van taal, representatie en kunstinstellingen ter discussie stelden. Een bekend werk is zijn serie sculpturen van mosselschelpen, een metafoor voor de Belgische identiteit en cultureel erfgoed.
Broodthaers' oeuvre toont een innovatieve benadering van kunst, een verkenning van taal en symboliek, en een uitdaging van institutionele normen.
Happening: Au pied de la lettre (1966)
In december 1966 nam Marcel Broodthaers deel aan de happening Au pied de la lettre in zijn Brusselse woning. Dit evenement markeerde een verschuiving in zijn werk van popassemblages naar de integratie van taal en literatuur.
De happening, beschreven door Pierre Bourgeois, onderzocht de twijfelachtige rol van taal als communicatiemiddel. Verschillende acties werden uitgevoerd, waaronder een dichter die woorden schreef, een man die met gebonden handen probeerde te typen, en een verwijzing naar de Amerikaanse beatgeneration door het voordragen van gedichten van Bob Kaufman.
Thema's als taal als gebrekkig communicatiemiddel, de invloed van de beatpoëzie, en de relatie tussen geld en handel kwamen aan bod. De happening werd afgesloten met een "niet-afrekening" waarbij prijzen in verschillende valuta werden uitgeschreeuwd.
Happening: Reportage (1967)
In september 1967 nam Broodthaers deel aan de happening Reportage in de straten van Brussel, een collectief betoog op initiatief van Roland Van den Berghe. De groep, bestaande uit jonge Belgische kunstenaars, organiseerde de happening als aankondiging van theateravonden.
Tijdens de happening beschilderden de groepsleden panelen op verschillende locaties in Brussel. Broodthaers' bijdrage omvatte het ingrijpen in het werk van Jacques Charlier en het verstoren van Van den Berghes actie. Hij schreef de fabel Le Corbeau et le Renard van Jean de La Fontaine op een rol wit papier, die samen met Charlier werd opgehangen.
Deze fabel vormde ook de basis voor Broodthaers' film Le Corbeau et le Renard (1967), waarin hij de betekenis van woorden en beelden tot nul reduceerde.
De Vos en de Raaf - fabel van La Fontaine met plaatjes
Na de happening volgde een groepstentoonstelling onder de titel Reportage in Belgische universiteitscentra.
Broodthaers' "Industrial Poems" en Plaques
In zijn gedichten gebruikte Marcel Broodthaers suggestieve, vrij associatieve taal die contrasteerde met de bevooroordeelde taal van marketing of de harde data van elektronische communicatie. De repetitieve boodschappen in gestandaardiseerde taal werden bevraagd in zijn multiples, die hij ook 'Industrial Poems' noemde.
Hij componeerde raadselachtige visuele gedichten met signalen, beelden, letters, woorden of interpunctie, gebruikmakend van industriële technieken. De zachte contouren van de karakters en grafieken maakten de gedrukte taal voelbaar, met woorden en pictogrammen gevormd tot containers voor ideeën.
Een tentoonstelling bij WIELS presenteerde de volledige serie van 36 hoofdmotieven van de plaques van Broodthaers, samen met onbekende versies en prototypes, om zijn idiosyncratische kijk op serialiteit en het reproduceerbare te tonen. Deze tentoonstelling omvatte ook unieke prototypes en voorbereidende schetsen, in relatie tot een selectie van zijn 'Open Letters'.
La Pluie (Projet pour un texte) (1969)
De film La Pluie (Projet pour un texte), opgenomen in de tuin van Broodthaers' huis in Brussel, onderzoekt de vraag of een kunstwerk een sisyfusarbeid is. De film toont Broodthaers die probeert te schrijven terwijl een lokale, artificiële regen de tekst uitwist.
Dit werk, dat deel uitmaakte van zijn Cinéma Modèle, een reeks films gewijd aan dichters en kunstenaars, belichaamt voor Broodthaers een bepaalde poëtica. De film werd getoond in diverse tentoonstellingen en programma's.
De film is een metafoor voor de strijd van de kunstenaar om zijn ideeën op papier te zetten, een strijd die gedoemd is te mislukken, maar toch de essentie van het creatieve proces blootlegt.
tags: #broodthaers #tekst #behang