Vele tienduizenden mensen zonder zorgverzekering krijgen vaak geen goede medische hulp als dat wel nodig is. Ze weten de weg niet of durven geen hulp te vragen. Of artsen en andere zorgverleners weten niet dat en hoe ze de zorg kunnen declareren. Het gaat vooral om dak- en thuislozen, EU-arbeidsmigranten en mensen zonder een verblijfsvergunning.
Mensen die door omstandigheden geen zorgverzekering hebben, moeten toch medisch noodzakelijke zorg krijgen. Dat schrijft de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). De inspectie keek naar de situatie van mensen die in verschillende situaties geen zorgverzekering hebben.
Onverzekerden weten vaak niet dat zij toch recht hebben op noodzakelijke zorg. En vaak weten ze niet waar ze terecht kunnen.
Drie hoofdgroepen zonder zorgverzekering en hun zorgrechten
- Dak- en thuislozen: De 40.000 dak- en thuislozen in Nederland worden niet zelden beschouwd als irritante overlastgevers. Dakloos-zijn is een kwestie van eigen schuld, dikke bult, denkt men. In werkelijkheid zijn daklozen patiënten met complexe medische en psychische problemen waarvan de oorzaak multifactorieel is.
- EU-arbeidsmigranten: Arbeidsmigranten van binnen de EU die hun baan verliezen, en daardoor ook hun zorgverzekering.
- Mensen zonder verblijfsvergunning: Personen die zonder verblijfsvergunning in Nederland zijn, en daardoor geen zorgverzekering kunnen afsluiten.
Onbekende aantallen: onbekend is hoeveel mensen geen zorgverzekering hebben. Waarschijnlijk gaat het om enkele tienduizenden mensen die dakloos zijn of als arbeidsmigrant hun verzekering zijn kwijtgeraakt. Nog los van mensen zonder verblijfsvergunning, nog eens vele tienduizenden mensen.
Wat verandert nodig is: kennis, afstemming en samenwerking
- Kennis bij zorgverleners: Niet alle zorgaanbieders weten dat en hoe zij zorg voor onverzekerden (grotendeels) kunnen declareren via twee wettelijke regelingen. Daardoor krijgen mensen vaak niet de medische zorg die ze nodig hebben bij een huisarts, apotheek of ziekenhuis.
- Declaren en tolken: Zorgaanbieders moeten achter de balie en op alle niveaus weten dat onverzekerden recht hebben op medisch noodzakelijke zorg en hoe tolken kunnen worden ingeschakeld.
- Lokal samenwerken: Zorgaanbieders dienen lokaal samen te werken met gemeenten en maatschappelijke/ welzijnsorganisaties, zodat alle mensen die getroffen zijn beter in beeld komen en naar de juiste zorgverlener verwijst.
Verder is het belangrijk dat patiënten beter naar de juiste zorgaanbieder worden verwezen om de benodigde zorg te krijgen waarop zij recht hebben.
Waardering en uitdagingen in de praktijk
De inspectie heeft waardering voor straatdokters en straatverpleegkundigen die wel noodzakelijke zorg geven aan mensen zonder verzekering. En voor zorginstellingen die patiënten zonder verzekering niet afwijzen en initiatieven binnen gemeenten en regio’s die onverzekerden de weg naar de zorg wijzen.
De street-level zorgaanpak toont hoe zorg op het veld kan werken wanneer er lef is om mensen te bereiken waar ze zijn.
Praktijkverhalen en concrete initiatieven
Dokters van de Wereld is actief op verschillende plekken in Nederland om zorg te bieden aan mensen die anders nauwelijks toegang hebben tot gezondheidszorg. Vanuit Zorgbussen en Zorgcafés bereiken zij mensen zonder verblijfspapieren, dak- en thuislozen en mensen onder de armoedegrens. De medische vrijwilligers bieden essentiële medische zorg, psychosociale hulp, mondzorg en seksuele en reproductieve zorg. Daarnaast geven zij advies en voorlichting over het Nederlandse zorgstelsel en verwijzen door naar reguliere zorg.
Wat er geändert moet worden: de weg naar betere toegang
Dokters van de Wereld werkt op het snijvlak van gezondheidszorg en mensenrechten. Zij geloven dat betere toegang tot zorg begint met systeemverandering. Daarom kaart men de problemen die in de praktijk zichtbaar zijn aan bij politiek, zorgsector en media. Iedere dag staan zij op voor mensen die buiten de boot vallen.
De wegwijzer die zij leveren helpt zorgverleners bij het vergoed krijgen en declareren van zorg aan onverzekerde patiënten. Dit zijn patiënten die geen (Nederlandse) zorgverzekering hebben en deze zorg niet zelf kunnen betalen.
Een getuigenis uit de praktijk: “Sinds een paar jaar houd ik wekelijks een vast spreekuur voor dak- en thuislozen in een opvanglocatie, op een vaste dag, dat is belangrijk. Je ziet dat mensen die voorheen niet eens of niet op tijd naar een arts gingen, nu langskomen. Ze weten dat dokter er is en vertellen dat ook tegen elkaar.”
“Na zes maanden bel ik Klaas in de verslavingskliniek (LVB), ondanks zijn beperkte toegang tot de telefoon. We denken terug aan onze eerste ontmoeting in het hostel en zijn worsteling met verslaving en trauma. Uiteindelijk vinden we een passende afkickkliniek. Nu, na zes maanden, vertelt Klaas vol trots over zijn herstel, de positieve verandering, en zijn vooruitzichten op een nieuwe start.”
Praktische aanbevelingen voor zorgverleners en gemeenten
- Zorg dat alle medewerkers kunnen verklaren hoe zorg aan onverzekerden wordt vergoed en gedeclareerd.
- Bied toegang tot tolken en duidelijke informatie over waar onverzekerden terechtkunnen.
- Stimuleer samenwerking tussen huisartsen, apotheken, ziekenhuizen, wijkteams en maatschappelijke organisaties.
- Verwijs patiënten tijdig naar reguliere zorg en help hen bij het vinden van een huisarts of medisch specialist.
- Investeer in outreach en mobiele zorg (straatdokters, zorgbussen) om de drempels te verlagen.
Concrete data en feiten
| Onderwerp | Beschrijvingen |
|---|---|
| Aantal dak- en thuislozen | Ongeveer 40.000 in Nederland |
| Onderwerpen van zorgtoegang | Onverzekerden, zonder verblijfsvergunning, EU-arbeidsmigranten |
| Redenen geen zorgverzekering | Verlies baan, verblijfsstatus, complex zorgsysteem |
De gezondheidszorg moet toegankelijker worden voor mensen zonder verzekering, met betere informatie, ondersteuning bij declaratie en betere samenwerking tussen zorg en maatschappelijke organisaties. Dit vereist een combinatie van systemische veranderingen en directe veldwerkinitiatieven zoals straatdokterswerk en outreach-programma’s.