Blikvanger van het hoofdkantoor van de Gist- en Spiritusfabriek is de prachtige hal. Die doet wel denken aan een station. Jacques van Marken had meerdere fabrieken in Delft. Zoals de Gist- en Spiritusfabriek (het latere Gist Brocades, inmiddels DSM). In 1905 liet hij dit hoofdkantoor bouwen. Van Marken was een bijzondere directeur en zorgde ongekend goed voor zijn medewerkers. Zijn motto: ‘de fabriek voor allen, allen voor de fabriek’. Meer weten? Bastiaan Schelling ontwierp het hoofdkantoor met assistentie van Karel Muller. Schelling ontwierp overigens ook de Lijm- en Gelatinefabriek (nu Lijm en Cultuur) voor van Marken.
Tijdens een rondleiding vertelde de gids dat meneer Schelling niet zoveel tijd had voor dit gebouw. En dus gebruikte hij een ontwerp dat hij nog had liggen van een station in Vlissingen dat nooit werd gebouwd. Met wat aanpassingen zou hij het ‘Grote Kantoor’ hebben ontworpen. En de prachtige hal doet inderdaad denken aan een station. De hal heeft een gewelfde glazen overkapping met rondom galerijen. De zuilen op de galerijen hebben verschillende versieringen en in het trappenhuis zie je een gigantisch glas-in-loodvenster.
In 1869 startte de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek met het maken van bakkersgist en brandspiritus. Sindsdien heeft de fabriek allerlei producten op de markt gebracht, zoals antibiotica. Al die tijd vormde fermentatie de kern van de productieprocessen. Vanaf september viert DSM Delft 150 jaar productie met biotechnologie. Gisten, schimmels en bacteriën in de hoofdrol! Op 5 september vindt het officiële openingsevenement van het jubileumjaar plaats voor relaties en genodigden. In de drie maanden daarna is iedereen van harte welkom om de tentoonstelling te bekijken in het monumentale Grote Kantoor. Dat gebouw is op zich een bezoek al meer dan waard. Het is bereikbaar vanaf de ingang aan de Wateringseweg.
Het Grote Kantoor en de tentoonstelling
In dit Grote Kantoor is een expositie over de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek en oprichter Jacques van Marken te zien. De tentoonstelling biedt een inkijkje in het fascinerende verleden van de fabriek. Ook het heden en de toekomst van de locatie komen aan bod. Heel anders, maar minstens zo spectaculair is het 'Micropia/DSM Experience Center'. Daar openen DSM en Artis Micropia de deur naar de intrigerende wereld van microbiologie en biotechnologie. Kijk voor een voorproefje alvast op www.micropia.nl.
Architectuur en geschiedenis van het hoofdgebouw
Waar de afgelopen 155 jaar de industrie domineerde, met de iconische gistfabriek als bekendste onderdeel, waait nu een frisse wind achter de imposante poorten van het dsm-firmenichterrein. Het terrein waar Jacques van Marken in 1869 de allereerste gistfabriek van Nederland opende, is een begrip in Delft. Lange tijd kende elke Delftenaar wel iemand die bij ‘De Gist’ werkte. In 1998 kocht DSM het bedrijf Gist Brocades en werd daarmee eigenaar van het grondgebied. Sindsdien werd er intensief industrie bedreven, maar in de loop der jaren schaalde dit steeds verder af. In 2018 kwam het chemiebedrijf tot de conclusie dat het de volledige oppervlakte van het perceel niet langer nodig had. Die vraag markeerde het begin van een nieuwe fase voor het terrein.
Het gebied ter grootte van veertig hectare - zo’n zestig voetbalvelden - is eigendom van dsm-firmenich (DSM fuseerde in 2023 met het Zwitserse bedrijf Firmenich). Het strekt zich uit van de Prinses Beatrixlaan tot de rand van de Delftse binnenstad en wordt doorkruist door een spoorlijn. Het westelijke deel, tussen de spoorlijn en de Prinses Beatrixlaan, is volop in ontwikkeling als Biotech Campus Delft. Hier werken start-ups, scale-ups en gevestigde biotechbedrijven aan innovatieve oplossingen voor wereldwijde uitdagingen, zoals de voedselopgave. Planet B.io, opgericht in 2020, opereert los van dsm-firmenich en ontwikkelt het ecosysteem van bedrijven op de Biotech Campus Delft, met een focus op duurzame voedselinnovatie.
Biotechnoloog Cindy Gerhardt is de managing director van Planet B.io en legt uit wat deze campus onderscheidt: “We combineren hier voedseltechnologie en biotechnologie, dat is uniek. Met de TU en dsm-firmenich om de hoek hebben we wereldwijde kennisdragers binnen handbereik. Bovendien bieden we bedrijven ruimte om door te groeien: van laboratorium tot proeffabriek, tot productie op grotere schaal.” Planet B.io wordt geleid door mensen met een biotechnologische achtergrond, wat netwerken versterkt en potentie ziet. “Als we mogelijkheden zien, koppelen we bedrijven aan elkaar.”
De Biotech Campus Delft groeit snel volgens Buck Consultants International; van circa 35 campussen in Nederland zijn zeven groeiend, waaronder Delft. In 2024 begon de ontwikkeling van de Biotech Campus Delft, met de ambitie om de komende jaren circa 100.000 m2 aan nieuwe gebouwen bij te bouwen. Over enkele jaren biedt de campus huisvesting aan start-ups, scale-ups en corporates. Een landschapsarchitect ontwerpt een groene, open en aantrekkelijke campus en onderzoekt waar ruimte is voor nieuwbouw en hergebruik van bestaande gebouwen. Het eerste nieuwe gebouw is onlangs opgeleverd en wordt op 1 juli in gebruik genomen als hoofdkantoor van de business unit Taste, Texture & Health van dsm-firmenich.
De samenwerking tussen de drie partijen gaat voortvarend: “We hebben dezelfde stip op de horizon, dat maakt de samenwerking efficiënt”, stelt Kraaij. De transformatie van het terrein brengt uitdagingen met zich mee: een innovatiecampus vraagt om een andere opzet en dienstverlening dan een industrieel terrein. “We verwarmen het terrein met stoom uit een fabriek die eind 2025 zal sluiten, dat is een praktisch probleem”, zegt Guirten. Ook is er een veranderende verwachting van medewerkers: de jonge generatie eist hoge kwaliteit en een prettige werkomgeving. Het westelijke deel is al volop in ontwikkeling, het oostelijke gebied volgt nog. Eind van dit jaar sluit de gistfabriek definitief haar deuren, een van de laatste tastbare nalatenschappen van Jacques van Marken, en ook dat gebied krijgt een nieuwe indeling. “Het wordt een verlengstuk van de campus waar bedrijven doorgroeimogelijkheden krijgen,” aldus Guirten.
In het gebied staan zeven monumentale gebouwen die behouden blijven en het terrein wordt weer toegankelijk. “We willen weer de verbinding met Delft terugkrijgen. Vroeger waren Delft en De Gist één”, vertelt Gerhardt. “In de tijd van DSM zijn vanuit veiligheidsoverwegingen hoge hekken en poorten neergezet. Dat was toen nodig, maar nu willen we het weer openmaken.”
Historisch kernmomenten van de NG&SF en het kantoorgebouw
De Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek (NG&SF) werd in 1869 in Delft opgericht als naamloze vennootschap. Grondlegger is Jacques van Marken, samen met zijn vrouw Agneta Matthes. Het bedrijf vervaardigde gist en brandspiritus. In 1905-1907 werd het kantoorgebouw gebouwd onder architectuur van Bastiaan Schelling en Karel Muller. De linkervleugel was voor de Gist, de rechtervleugel voor Calvé. De keuze voor de Um-1800-stijl combineert traditionele elementen met moderne constructiemethoden. Kenmerkend is de grote centrale hal met glazen koepel en galerijen.
De centrale hal heeft een gewelfde glazen overkapping met acht spanten en duizenden glasramen. De constructie omvat een dak met een lichtkap en een complex stalen raamwerk: circa 3600 ruitjes verdeeld over frames. Door corrosie door condenswater waren restauratiewerkzaamheden nodig; huidige inspanningen richten zich op het verwijderen van asbesthoudende stopverf en het renoveren of vervangen van het glas. BOEi en Bureau Polderman leiden deze restauratie met plannen voor vervanging van het glas, mogelijk door plexiglas dat voldoet aan veiligheidseisen en gewichtseisen.
Jacques van Marken stond bekend als sociaal ondernemer met het motto “De fabriek voor allen, allen voor de fabriek!”. Hij introduceerde onder andere een winstaandeel, een pensioenfonds en een medezeggenschapsorgaan genaamd De Kern. In de loop der jaren fuseerden NG&SF met Brocades tot Koninklijke Gist-Brocades, en uiteindelijk werd DSM in 1998 eigenaar. DSM fuseerde in 2022 met Firmenich tot DSM-Firmenich. De toekomst van het terrein ligt nu in het openen van de poorten richting de stad Delft, het behoud van monumentale gebouwen en een nieuwe, flexibele invulling van wonen, werken en innovatie.
tags: #de #gist #delft #verbouwing