Architectuur en constructie van de daken en de OV-Terminal Arnhem Centraal: een geïntegreerde transitie van landschap tot transportknooppunt

Donderdag is station Arnhem Centraal officieel geopend. Negentien jaar na de presentatie van het masterplan beschikt de Gelderse hoofdstad over een geheel vernieuwd stationsgebied, met een nieuwe stationshal (OV-terminal), busterminal, ondergrondse parkeergarage, twee kantoortorens en openbare ruimte. Het ontwerp is gemaakt door UNStudio, Arup en Bureau B+B. Feitelijk gaan het om een totaalontwerp van architectuur, constructie en openbare ruimte. Dankzij de glooiende en vloeiende vormgeving van het landschap en de OV-terminal worden bezoekers geleid en functies verbonden.

Topografie, landschappelijke integratie en daglicht

Het stationsgebied kent een bijzondere topografie, met hoogteverschillen tot wel twintig meter. In het ontwerp is dit vertaald tot een continu, heuvelachtig maaiveld met een natuurstenen bestrating (zowel buiten als binnen) en lijnen die naar de verschillende functies leiden. Bezoekers worden daarbij verder geholpen door het heldere overzicht in de hal en de uitgekookte inzet van daglicht. De uitvergrote en aangedikte topografie draagt er tevens aan bij dat de overgang van de hoger gelegen noordzijde van het station naar het lager gelegen centrum subtieler verloopt. De verlichting en de deels nog in aanleg zijn de beplanting markeren de landschappelijke overgang, evenals de roestvrijstalen cijfers op het plein die de verschillende hoogtes aangeven.

OV-terminal als spin in het web

Het ontwerp voor de OV-terminal is geïnspireerd door de in elkaar overlopende binnen- en buitenkant van een Klein-fles. Dit is vertaald naar een spectaculaire kolomvrije hal, die wordt gedragen door een al even indrukwekkende constructieve ‘twist’, ‘backtwist’ en ‘trompet’. Deze elementen, die zich vlak achter de hoofdentree bevinden, spelen ook een rol in de routing door het gebouw. Spin in het web De OV-terminal, waarvan het hoogste punt zestig meter de lucht in reikt, vormt de spin in het web van functies. Van hieruit kunnen bijvoorbeeld de kantoren, het busdek en de ondergrondse parkeergarage worden bereikt en natuurlijk de perrons van het treinstation. De passage onder de sporen is met houten latten relatief donker gemaakt, waardoor invallend licht reizigers naar de perrons leidt.

Constructie: vijf V-schachten en scheepsbouwtechniek

Het gehele complex wordt gedragen door vijf betonnen V-schachten, waarvan een aantal tevens dient als ontsluiting van de ondergrondse parkeergarage naar de stationshal. Deze constructieve oplossing maakt verder mede de variërende plattegronden van de verschillende functies mogelijk en zorgt ervoor dat daglicht de ruimtes onder het maaiveld binnen kan stromen. De architecten zijn ook verantwoordelijk voor het ontwerp van de perronoverkappingen, de betonnen wand die het talud aan de noordzijde van het station bedekt en de passerelle die het station ontsluit voor het noorden van de stad. De logistiek voor de expeditie en de afvalverwerking van de winkels is geheel onzichtbaar (en onmerkbaar) voor het publiek weggewerkt.

Over de bouwkundige keuzes: staal boven beton

Meer dan vijftien jaar Met de opening van Arnhem Centraal is een einde gekomen aan meer dan vijftien jaar bouwwerkzaamheden. De OV-Terminal Arnhem is het sluitstuk van het Arnhem Central Masterplan. Het vormt de vloeiende verbinding tussen de verschillende niveaus en programmaonderdelen in het masterplan. Deze terminal geeft samen met de perrontunnel rechtstreeks toegang tot trein, taxi, bus, fiets, de geparkeerde auto, kantoor en stad. Er ontstaat hiermee één volledige, geïntegreerde ‘transporthub’. De in het gebied aanwezige natuurlijke hoogteverschillen faciliteren daarbij de mogelijkheid tot het samensmelten van voetgangersstromen, vervoerssystemen, constructie en programma, in één vloeiend utilitair landschap. Het ontwerp wordt gekenmerkt door grote dubbelgekromde, geometrische gebouwonderdelen en verbindt de verschillende programmatische en constructieve elementen tot één vloeiend geheel, waarbinnen constructie, architectuur en bouwfysische aspecten zijn geïntegreerd.

Hoewel de basis van het ontwerp voor OV Terminal Arnhem al ruim vijftien jaar geleden is gelegd, is het project zonder twijfel één van de meest vooruitstrevende en uitdagende ontwerpen dat recent in Nederland is gebouwd. Het ontwerp wordt gekenmerkt door grote dubbelgekromde, geometrische gebouwonderdelen en verbindt de verschillende programmatische en constructieve elementen tot één vloeiend geheel, waarbinnen constructie, architectuur en bouwfysische aspecten zijn geïntegreerd. De Terminal is een relatief compact gebouw met afmetingen van circa 90 bij 90 m. De hoogte verloopt sterk maar de vrije ruimte in het midden van de centrale hal bedraagt circa 18 m. Centraal element in de hal is de 'Twist', een fraaie gedraaide kolom welke een groot deel van het dak draagt. Het balkon, een vloer die verschillende niveaus in de hal met elkaar verbindt, draait als spiraal om de twist heen. Daarnaast hebben uitgesproken gekromde elementen met namen als de 'Backtwist' en de 'Flip' een architectonische en constructieve functie. Deze elementen ondersteunen namelijk delen van het dak, het balkon of de verhoogde rijweg welke achter de stationshal door loopt.

Doordat bijna alle steunpunten in het gebouw scheefstaan is dit een complex en delicaat evenwicht. Gezien de complexiteit van dit gebouw en ervaringen uit eerdere deel-aanbestedingen in het stationsgebied heeft de opdrachtgever bij de OV Terminal gekozen voor een UAV-GC contractvorm. Hierdoor ontstond ruimte voor inschrijvende aannemers om alternatieven in te dienen waardoor maximaal gebruik gemaakt kon worden van het in de markt aanwezige potentieel. Uitgangspunt hierbij was het oorspronkelijke betonnen referentieontwerp. In het aanbestedingsproces is door bouwcombinatie OVT Arnhem voorgesteld de betonconstructie voor het dak te vervangen door een geometrisch gelijkblijvende constructie in staal, gebaseerd op scheepsbouwtechnieken. Na selectie is in nauw overleg tussen architect, opdrachtgevers en aannemer het aanbiedingsontwerp zo geoptimaliseerd dat overgangen tussen staal en beton naar architectonisch logische posities zijn verplaatst.

In dit proces zijn ook andere, niet constructieve elementen van dubbelgekromd beton omgezet naar staal. De keuze voor staal is ingegeven door verschillende factoren. De uitwerking en realisatie van dergelijke complexe dubbelgekromde vormen vraagt ook in beton zeer grote inspanningen. Hierbij zijn veel aspecten aan te wijzen die een groot risico vormen ten aanzien van planning en kosten. Hierbij moet men onder andere denken aan de complexe bekistingsvorm, zeer veel gekromde wapening, zeer beperkte ondersteuningsmogelijkheden, complexe ontkistingsoperatie en het feit dat zeer veel verschillende partijen werkend in serie nodig zijn om het betonontwerp te realiseren. Ook de slechte voorspelbaarheid van krimp- en kruipgedrag van het dak bracht risico’s met zich mee. De gewenste en architectonisch belangrijke detaillering voor de gevel, welke onder het dak door loopt, laat namelijk weinig ruimte voor vervormingen.

In de tenderfase zijn daarom verschillende staalvarianten bestudeerd en gewogen waaronder een plaatconstructie gebaseerd op scheepsbouwtechnieken en een ruimtevakwerk met dunne stalen huid. Hierbij hebben niet alleen constructieve aspecten, bouwtijd en kosten een rol gespeeld maar is een breed scala aan architectonische en functionele aspecten beoordeeld. Het scheepsbouwprincipe is gebaseerd op het gebruik van een dunne huidplaat (meestal 10 mm), verstijfd door achterliggende ribben. De krachtswerking in het dak is daarmee een combinatie van schaalwerking, buigende momenten en dwarskrachten. De dragers bestaan uit I-vormige doorsnede met flens en lijf, volledig uit plaatstaal samengesteld en gelast. De dubbelgekromde vorm van de huid wordt gerealiseerd door plastisch vervormen van vlakke platen.

De staalconstructie maakt integraal onderdeel uit van hoofddraagconstructie van de OV Terminal. Vanwege de complexiteit van deze integrale constructie was een vergaande voorbereiding en afstemming van de uitvoering noodzakelijk. De stalen secties van de Flip dienen als kopkist in de bekisting van de onderliggende wanden. Diverse andere varianten vielen af vanwege uitvoeringstechnische of constructieve risico’s. De secties worden in de montagehal samengebracht en gefit voordat ze naar de bouwplaats worden getransporteerd. Het gebruik van staal biedt voordelen ten opzichte van beton, met name op gebied van gewicht en risico’s bij zetting. Het dak wordt uiteindelijk compleet afgelast en volledig ondersteund totdat de constructie functioneert zoals bedoeld.

In de nieuwe Stationshal krijgen reizigers straks het comfort en de ruimte die bij dit internationale spoorknooppunt horen. Het ontwerp en de bouwtechniek zijn vooruitstrevend. Elk stuk glas, beton en staal is anders; elke stap in de bouw is een kunststuk. De organische vormen van UNStudio brengen een hoge bouwcomplexiteit met zich mee en stellen hoge eisen aan uitvoering en logistiek. De keuze voor scheepsbouwtechniek bij de staalconstructie levert logistieke en technische voordelen op, zoals minimaal zettingsrisico en lichter gewicht.

Historische context en erkenning

In 1845 werd de eerste spoorlijn in Arnhem feestelijk geopend; de eerste reizigersreizen duurden lang en het station voldeed niet meer. De latere stations werden gebouwd en aangepast, culminerend in de huidige OV-Terminal als centraal knooppunt. Het station Arnhem Centraal heeft internationale erkenning gekregen en won prijzen zoals de Dak van het Jaar 2015, waarvan de prijsuitreiking in 2016 plaatsvond. Azure Magazine noemde Arnhem Centraal als een van de beste gebouwen van 2015. Sorba Projects speelde een cruciale rol in de ontwikkeling van de betonnen dakplaten van de OV-Terminal, ondersteund door mbX B.V. en andere onderaannemers. Het station is ontworpen met duurzaamheid in gedachten en berekent op toekomstige reizigersstromen, met een verwachte dagelijkse passagiersstroom van 110.000 in 2020.

Afbeelding: Overzichtsplattegrond met floodlight en twist in Arnhem Centraal

Samenspel van programma, constructie en gebouwfysica

  1. Het transportknooppunt combineert trein, taxi, bus, fiets, parkeervoorzieningen en kantoorruimte in één vloeiend landschap.
  2. De OV-terminal faciliteert een naadloze verbinding tussen verschillende niveaus en functies uit het masterplan.
  3. De geometrische dubbelgekromde onderdelen verbinden programmapunten en constructieve elementen integrerend.
  4. 3D-BIM modelling stond centraal bij het ontwerp en uitvoering van staal- en betonelementen.

Technische samenvatting van kernpunten

  • Hoogste punt OV-terminal: circa 60 m; centrale twist als dragend element.
  • Voormalige betonconcept vervangen door staalkonstruktie gebaseerd op scheepsbouwtechnieken.
  • V-schachten dragen de constructie en ontsluiten de parkeergarage.
  • Fronttwist en Backtwist dragen dak- en balkonondersteuningen en waarborgen stabiliteit.
OnderdeelMateriaalFunctie
TwistStaalHoofddragende kolom, centraal element
FronttwistStaalOndersteuning dak/balcon
PerronoverkappingenStaal/BètonmixDienstverlening aan reizigers

Het scheepsbouwprincipe heeft geleid tot het bouwen met secties die in de montagehal worden gefabriceerd en vervolgens 'gefit' op de bouwplaats. Aansluitingen tussen staal en beton zijn monolithisch uitgevoerd voor architectonische en constructieve randvoorwaarden. De samenwerking tussen onderbouw (beton) en bovenbouw (staal) was essentieel voor stabiliteit gedurende de bouwfase. UAV-GC contractvorm maakte inschrijvende partijen mogelijk om alternatieven te presenteren om het ontwerp te optimaliseren.

tags: #dikte #dak #arnhem #centraal