Het thema gaat over overstromingen door hoogwater en ijsgang.
Vanaf omstreeks 1600 werden de overstromingen daardoor ernstiger en kwamen ze ook vaker voor.
De hoeveelheid water die de Rijn bij Lobith ons land binnenbrengt wisselt al naar gelang de hoeveelheid regen in de landen stroomopwaarts.
Bij laagwater brengt de Rijn elke seconde zeshonderdduizend liter water ons land binnen.
Maar als het in Duitsland, Frankrijk of Zwitserland flink regent, neemt die hoeveelheid snel toe.
In 1995 was dat ruim twaalf miljoen liter per seconde, twintig keer zoveel als bij laag water.
Dat overstromingsrampen doorgaans uitblijven hebben we te danken aan de uiterwaarden, stroken langs de rivier waar het rivierwater bij hoogwater binnen kan stromen.
De rivier heeft dan ineens veel meer ruimte om het extra water te bergen, waardoor de waterstand minder stijgt.
Dergelijke hoogteverschillen hebben in het verleden tot vele overstromingsrampen geleid, en juist de Waal had het zwaar te verduren.
De Waal was aanvankelijk een kleine zijtak van de Rijn, maar in de loop van de Middeleeuwen kreeg deze tak steeds meer water te verstouwen.
De Rijn verzandde, zodat de Waal soms vrijwel al het water moest afvoeren.
Daardoor waren juist aan de Waal de overstromingen zeer talrijk.
Zelden gingen tien jaren voorbij zonder een grote overstroming.
Vooral strenge vorst leidde tot angst bij de mensen langs de Waal.
De Waal vroor dicht ofwel ‘De Woal zit’.
Zolang het bleef vriezen was er niets aan de hand.
De rivier stroomde onder het ijs gewoon door.
Schilders lieten zich inspireren door de grote witte vlakte, en in de twintigste eeuw waren beelden van de dichtgevroren Waal te zien in de landelijke bioscopen.
L. Het werd pas ernstig als het ging dooien.
De rivier zwol aan door smelt- en regenwater.
Het smeltende ijs brak en raakte op drift; ‘De Woal gaat los’.
De dicht opeengepakte, drijvende ijsschotsen liepen gemakkelijk vast op kribben of ondiepten in de rivier.
Die kwamen tot in de negentiende eeuw nog veel voor in het rivierbed van de Waal.
Niets is Bestendig, de geschiedenis van de rivieroverstromingen in Nederland, 1996, G.P.
Historische atlas van het Rivierenland, Nederbetuwe en Gelderse Waarden, 2014, M. de Bruijn en S.
De watersnood van 1809 was een overstroming waarbij grote delen van Midden-Nederland in het gebied van Maas, Waal, Merwede en IJssel overstroomden.
De overstroming maakte naar schatting tweehonderd slachtoffers maar veroorzaakte daarnaast veel leed en enorme schade bij de slachtoffers.
De Betuwe liep onder water maar ook de Bommelerwaard, Het Land van Heusden en Altena, de Alblasserwaard en grote delen langs de IJssel overstroomden.
Een dichtende tijdgenoot sprak van de Stroomgod, die losgebroken uit zijn boeien vee en mensch verzwelgt met kolkend golfgebruisch.
Koning Lodewijk Napoleon bezocht het rampgebied en kwam onder meer in Gorinchem poolshoogte nemen.
Op zijn initiatief werd een landelijke inzamelingsactie gehouden.
Eind november 1808 begon het water in de grote rivieren al te stijgen.
Op 15 december ging het hard vriezen en al gauw dreef er veel ijs.
De killen in de Biesbosch waren dichtgevroren.
Nog voor de jaarwisseling werd gevraagd de buitendijks gelegen schuiten binnendijks te brengen zodat ze, in geval van nood, ingezet zouden kunnen worden voor reddingswerk of hulpverlening.
Bakkers moesten extra meel en graan inslaan.
Twee weken later kregen de dijkbesturen verlof om onder dwang manschappen, paarden en materialen voor dijkverdediging te vorderen.
Vanwege de strenge vorst, ontstonden er door opkruiend ijs op verschillende plaatsen grote ijsdammen in de rivieren, waarachter het waterpeil razendsnel steeg.
Toen de dooi inviel, zocht het rivierwater zich een uitweg.
Het water stroomde aan twee kanten Altena binnen, enerzijds door een dijkdoorbraak bij Rijswijk en anderzijds vanwege opstuwend ijs in het Steurgat en de killen.
De bevolking werd geallarmeerd met kanonschoten en klokgelui en op de Woudrichemse kerktoren werd de zogenaamde 'pik' ontstoken en de rode vlag gehesen.
Dan kon niet verhinderen dat het water in combinatie met een aanwakkerende stormwind grote verwoestingen aanrichtte.
In Almkerk stond het water 17 duim (44 cm) hoger tegen de Kornsedijk aan dan tijdens de watersnood van 1775.
Van de 170 woningen verdwenen er 28 in de golven en stonden er 44 op instorten.
Een zelfde aanblik bood Emmikhoven, van de 156 huizen stortten er 22 in.
Meeuwen werd in korte tijd overspoeld, het water stond er 9 voet (bijna 3 meter) hoog.
In Babyloniënbroek werden 7 huizen en een schuur compleet weggespoeld, waarbij ook het nodige vee verdronk.
Nog eens 7 woningen stortten in en een aantal anderen liepen grote waterschade op.
Ook in Dussen was de toestand dramatisch.
De Zuid-Hollandse polder was volgelopen en het water brak op een aantal plaatsen door de Kornsedijk waar het samenkwam met het 'bovenwater' vanwege de dijkdoorbraak bij Rijswijk.
Een groot aantal huizen in de polder en langs den Ouden Zeedijk (Dussendijk) viel ten prooi aan het water.
De toren van de kerk in Dussen Binnen bleek niet bestand tegen de kracht van het wassende water en stortte in.
De Leeuwarde Courant berichtte hierover als volgt: 'Geheele Huisgezinnen zag men op Bedden in slyk op den dyk liggen, terwyl anderen, welke alles verloren hadden, half naakt en hulpeloos rondzwierven.
Velen hadden zich in kleine Vaartuigen geworpen en waren alzoo aan de woedenden wind en hooggaande golven overgelaten.
De volgende dagen, vooral des nachts, hoorde men niet dan het roepen om hulp door de zoodanigen, welke men nog niet uit hunne instortende Huizen had kunnen redden.
In den laatst afgeloopen nacht werd noch een Huisgezin van acht Persoonen met levensgevaar geborgen.
De Kerk-toren is ingestort.
Meer dan de helft der Woningen zijn door het ruwe weder reeds zodanig geteisterd, dat zy, als is het water geweken, onbewoonbaar zullen zyn.
Velen zijn reeds geheel ingestortd en weggespoeld.
De ongelukkige bewoners zyn genoodzaakt geworden, deels op Hooitassen, deels in de Kerken achter het Vee en op Zolders eene schuilplaats te zoeken.
Indien de wind blyft aanhouden, is het te vrezen, dat de meeste Wooningen een prooi der golven zullen worden.
Door de zorg van Z. M. Van de vluchtplaats in Babyloniënbroek werd later een ets gemaakt waaronder geschreven staat: 'naar het leven getekend'.
Tekenaar Cornelis van Hardenbergh toont het interieur van het kleine kerkje met de samengepakte groep wanhopige vluchtelingen.
Omdat de ruimte in het kerkje te gering was en de toestand allengs onhoudbaarder, werden de evacués na een maand uiteindelijk ondergebracht in het Gasthuis in Heusden.
De groep in het kerkje van Broek werd op 1 maart 1809 met enkele schuiten naar Heusden vervoerd.
In het Gasthuis te Heusden werden ze heel humaan ontvangen en voorzien van bed, bad en brood.
De watersnoden tussen 1750 en 1820 werden vooral veroorzaakt door ijsgang.
Deze werd op zijn beurt weer veroorzaakt door het feit dat de rivieren te weinig mondingen hadden en de toestand van de beddingen slecht was.
In januari 1809 brak tijdens hoog water en ijsgang de rivier de Waal door de bandijk te Oosterhout en Loenen.
Het rivierengebied werd toen getroffen door de grootste overstromingsramp ooit.
Het gevolg was verlies van enkele honderden mensenlevens, veel vee kwam om en grote schade werd aangericht aan huizen, bomen en landerijen.
Dit boek verhaalt de gebeurtenissen, die, voor, tijdens en na de watersnood in het toenmalige Ambt van Over-Betuwe, plaats vonden.
Aan de orde komen onder meer de door het Ambtsbestuur genomen maatregelen ter voorkoming van doorbraak, de eigenlijke doorbraak en overstroming, de hulpverlening, het herstel, de schade en de kosten.
Aan het boek is voorts een lijst toegevoegd van alle bekende dijkbreuken en overstromingen in de Over-Betuwe tussen 816 en 1820.
Veel mensen zullen zich nog de evacuatie van het rivierenland in januari 1995 herinneren, in 2020 vijfentwintig jaar geleden.
Na dagen van noodweer in Europa waren er overstromingen langs de grote rivieren in Frankrijk, België en Duitsland.
In het hele rivierengebied stond het water bijna tot de kruin van de dijken.
Het zou niet de eerste keer geweest zijn, al was het wel weer een tijd geleden.
De laatste grote overstroming in het rivierenland was in 1925.
Over de dijkdoorbraak van 1579 in Tuil is weinig in de archieven te vinden.
P.F. Elbers heeft lange tijd met zijn gezin in De Lindenhof in de St. Antoniestraat gewoond en was erg geïnteresseerd in de historie van zijn dorp.
Hij deed verder onderzoek, in totaal 150 grondboringen, ook op andere plaatsen in het dorp.
Daaruit bleek dat het rivierzand alleen afkomstig kon zijn van een dijkdoorbraak.
Onder de zandlaag werden aardewerk scherven gevonden die 16e-eeuws of ouder waren.
Scherven uit latere eeuwen waren alleen in hogere bodemlagen aanwezig.
Iedere doorbraak was natuurlijk een ramp voor het dorp.
De overstroming van 1663 was voor Tuil het meest ingrijpend, er stortten veel huizen in.
Veel inwoners verlieten na zo'n dijkdoorbraak en de nasleep daarvan het dorp.
Drie wielen herinneren aan de dijkdoorbraken.
Twee buitendijks (1663) en een binnendijks (de Est). Ze liggen vlak bij elkaar.
De dijk kruiste daar een oude meander en was daardoor op die plaats minder sterk3.
De meest voorkomende oorzaak van dijkdoorbraken was de vorming van ijsdammen in de rivier.
Doordat klompen drijfijs aan elkaar vastvroren, konden ze uitgroeien tot een ijsdam over de hele breedte van de rivier.
Wanneer het dan stroomopwaarts begon te dooien of regenen, werd het water achter de ijsdam opgestuwd en braken de dijken.
Dat was ook de oorzaak van de overstromingsramp in 1809.
Het was de zwaarste watersnood in het rivierengebied ooit.
Alleen al in de Tielerwaard werden 331 huizen volledig verwoest en 573 zwaar beschadigd.
Er verdronken hier 395 runderen, 303 schapen, 105 paarden, 95 varkens, 3 ezels en 2 geiten.
Vorming van ijsdammen zal tegenwoordig niet snel meer optreden.
Het rivierwater is opgewarmd met het koelwater van o.a. 5.
De sinds de 14e eeuw aangelegde dijken kunnen in de eeuwen daarna niet altijd een overstroming voorkomen.
Nadat in november 1783 de winter is ingetreden vriest het tot midden februari.
Alle rivieren bevriezen en nog voor de jaarwisseling vormen zich ijsdammen.
Op 1 maart 1784 bezwijken de Waaldijken.
In drie dagen tijd ontstaat een enorme overstroming.
Gelukkig heeft de Diefdijk het gehouden, maar de hele Tielerwaard, Neder- en Over Betuwe en een groot deel van het Land van Maas en Waal staat onder water.
Ongeveer 72 dorpen met tussen de 50.000-60.000 inwoners worden door de watervloed getroffen.
Ook het graafschap met de dorpen en de stad Buren ontkomen er niet aan.
De magistraat besluit de noodklok te luiden en uit voorzorg de riolen af te sluiten.
Burgemeester Jan van Erichem stelt een aan hem behorende grafsteen ter beschikking om op de houten brug te leggen om wegspoelen te voorkomen.
Het lichaam van Neeltje Stam kan door het hoge water niet begraven worden en wordt voorlopig in de Burense kerk bewaard.
Eind januari 1995 worden 250.000 mensen uit het Rivierengebied geëvacueerd vanwege gevaarlijk hoge waterstanden in de grote rivieren.
Dit verhaal is onderdeel van de canon van Buren.
Door Jelmer Krom.
De Tielerwaard is de laagste polder van Gelderland.
En dat pakte desastreus uit bij de watersnood van januari 1809: bijna 300 doden, verwoeste dorpen en overstroomde polders.
Ook in o.a. Altena (Rijswijk), de Bommelerwaard (Meidijk), Betuwe (Oosterhout / Loenen) en het Land van Maas en Waal (Alphen) begaven dijken het onder de druk van ijs en hoogwater.
Op al die plekken herinneren grote wielen nog altijd aan de kracht van de doorbraak.
Rondom Gorinchem botsen rivier en zee op elkaar.
Het was bij Dalem dat koning Lodewijk Napoleon zich op de dijk waagde.
Nog datzelfde jaar verrees de Nieuwe Zuiderlingedijk, snel gevolgd door tal van sluizen en kades die zowel het water keerden als andere vijanden: de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Gebouwd door kenners van de regio als Krayenhoff en Blanken.
POEDEROYEN - De geschiedenis van het Rivierengebied kenmerkt zich door de onophoudelijke strijd tegen het water.
Bij elke hoge vloed of zware stormwind, in elke strenge winter, zagen de bewoners van onze kusten en rivieroevers niet alleen hun bezittingen, maar vaak ook hun leven bedreigd door de alles verwoestende kracht van het water.
In de 18e eeuw hebben de watervloeden van 1702, 1709, 1711, 1725, en 1770 grote verwoestingen aangericht in het Rivierenland.
Bijzonder indrukwekkend was de watersnood van 1808-1809, die de Betuwe en andere delen van ons land teisterde en velen lang geheugd zal hebben.
Het is nu 180 jaar geleden dat deze ramp plaatsvond.
Het was eind november 1808 toen het water in de grote rivieren gestadig begon te wassen.
Doordat op 15 december een strenge vorst inzette, duurde het niet lang of het drijfijs begon zich in de rivieren te vertonen.
De plaatselijk voorkomende opkruiingen van het ijs waren de oorzaak dat het rivierwater in zijn loop gehinderd werd en op verschillende plaatsen sterk begon te stijgen.
In januari 1809 viel de dooi in, waardoor het ijs in beweging begon te komen.
Wat men vreesde gebeurde: op verschillende plaatsen braken de dijken en overstroomden er veel dorpen, met alle verschrikkelijke gevolgen van dien.
ReddingsploegenIn de vroege morgen van 13 januari 1809 ontstonden er twee doorbraken bij Loo in Oud-Zevenaar.
Ten gevolge van deze doorbraken kwamen gehele streken onder water te staan, waarbij veel mensen om het leven kwamen.
Verder ontstonden er De watersnood in 1809 in Erichem doorbraken in Oosterhouten te Loenen.
Door deze dijkbreuken werd de gehele Betuwe in korte tijd overstroomd.
Het water steeg tot grote hoogte en velen die hun bezittingen niet in veiligheid hadden kunnen brengen, zagen deze een prooi van het water worden.
Toen men te Tiel hoorde dat de Waaldijk bij Loenen was doorgebroken, werd deze droeve tijding door het afschieten van zeven schoten uit de seinkanonnen en het luiden van de noodklok aan de ingezetenen en aan de mensen in dorpen rond de stad bekendgemaakt.
Tiel stroomde weldra vol met vluchtelingen.
Vanuit de stad werden reddingsploegen uitgezonden om de in nood verkerende mensen te redden.
Het dorp Herveld heeft van deze watersnood veel te lijden gehad.
Vijf en twintig mensen uit dit dorp kwamen in het water om het leven.
Daar er in Opheusden boten beschikbaar waren, kon er met spoed hulp geboden worden.
De boomkwekerijen, waar Opheusden bekend om staat, liepen zeer veel schade op.
Te Maurik was de nood groot, vooral voor hen die buiten de dorpskern woonden.
Twaalf mensen, meest kinderen, uit deze plaats verloren het leven.
Ook het dorp Est ondervond de uitwerking van de watervloed.
Op een bijzondere wijze werden hier veertien mensen gered.
Bij het aanbreken van de dag bemerkte men dat de molenaar met zijn gezin en enige andere inwoners van Est, die hun toevlucht in de molen hadden genomen, in groot gevaar verkeerden doordat de molen door de hevige storm aan het draaien was geraakt.
Met grote moed gelukte het de in het water staande molenaar de molen tot stilstand te brengen.
In het nabij Est gelegen Meteren verdronken twaalf mensen.
Bovendien kwam er veel vee om.
Te Geldermalsen verdronken zeventien mensen.
In deze plaats werd door het water enorme schade aan de huizen toegebracht.
Treurig was het ook De watersnood in 1809 in Beusichem.
gesteld in het dorp Neerijnen.
In de nacht van 29 tot 30 januari stroomde het water op verschillende plaatsen over de Waalwijk.
De mensen klommen in bomen of begaven zich op de daken van hun woningen.
In de loeiende storm hoorde men het geroep van de in nood verkerende mensen, die met het slaan op pannen en ketels aandacht probeerden te trekken.
Er waren geen boten beschikbaar die tegen de golven en het ijs bestand waren, zodat de morgenstond afgewacht moest worden eer men met reddingsacties kon beginnen.
In de pere-, linde- en wilgebomen zaten de door de strenge vorst verkleumde mensen.
Vier kinderen waren op de armen van hun ouders door de koude en ellende bezweken en moesten losgelaten worden daar de ouders geen kracht meer hadden om hun gestorven kinderen bij zich te houden.
Tijdens deze watervloed verloren in Neerijnen drie en twintig mensen het leven.
Vreselijk was ook de ramp te Beusichem, Zoelmond, Buurmalsen en Tricht.
De verwoesting die het water en ijs, opgezweept door de zware storm, hier aanrichtten, is onbeschrijfelijk.
In deze vier dorpen kwamen zeven en dertig mensen om het leven.
Tijdens de kerkdienst werd in Waardenburg het bericht ontvangen dat te Loenen de dijk was doorgebroken.
Door het luiden van de klok werden de inwoners van het dorp op het gevaar attent gemaakt.
Ieder deed was hij kon om zichzelf en het vee te redden.
AnvankeHjk stond er weinig water in de polder, zodat velen de mening waren toegedaan dat het wel mee zou vallen.
Vervolgens werd er door overheidswege niet nagelaten de mensen erop te wijzen dat het dorp in groot gevaar verkeerde.
Veel boten werden naar de dijk gebracht om bij een ramp hiervan gebruik te kunnen maken.
Het water kwam en de eerste vluchtelingen die buiten het dorp woonden, kwamen naar de dorpskern om hun toevlucht in de dorpsschool te nemen.
Het water bleef stijgen en nam een grotere hoogte aan dan de watervloed van 1784.
De volgende dagen stroomde het water op bepaalde plaatsen over de Waalwijk.
De mensen die zich in de school bevonden, moesten deze verlaten en vonden nu hun toevlucht in de kerk.
Het duurde niet lang of het water stroomde ook de kerk binnen.
Met bootjes moesten deze mensen gered worden en naar de dijk gebracht.
In de avond van de 30e januari stak een zware storm op, waardoor het onmogelijk was met boten uit te varen.
In het kleine dorp Erichem verloren vijftien mensen het leven.
Drie en dertig huizen werden geheel verwoest, terwijl andere zwaar beschadigd werden.
Drie vrouwen, vier kinderen en een jongen van zeventien jaar konden zich tijdelijk redden door op een rieten dak van een woning te klimmen.
Van deze acht personen is alleen een vrouw en haar baby gered door middel van een bootje en een ladder.
Vreselijk was het ook gesteld in het aan de Linge liggend plaatsje Rhenoy.
Het vloedwater klom tot een ongekende hoogte.
De stallen van het vee raakten geheel onder water, zodat er veel vee verdronk.
De zware wind, de ijsgang en de drijvende daken maakten het onmogelijk de in nood verkerende mensen te naderen en de reddende hand te bieden.
In een klein huisje hadden veertien mensen hun toevlucht genomen.
Zij wahanden zich er betrekkelijk veilig en stelden hun vertrouwen op een boot die bij het huis lag afgemeerd.
Het was de bedoeling de morgenstond af te wachten om dan in de boot te stappen en weg te varen.
Echter, in de nacht raakte hun boot los en dreef op de wijde watervlakte weg.
Het huis stortte in en allen vonden hun einde in de golven.
Hoewel het dorp Tuil in groot gevaar verkeerde, heeft de ramp, behoudens wat schade aan enkele huizen, geen grote schade aangericht.
Ook Haaften heeft niet zo veel geleden.
Het gevaar was echter groot dat de dijk het zou begeven.
Met alle ter beschikking staande middelen is door jong en oud gewerkt om de dijk te behouden en een dreigende doorbraak te voorkomen.
Geheel anders was de toestand te Hellouw en te Herwijnen.
In deze twee plaatsen werden grote verwoestingen aangericht.
Te Herwijnen verloren zeven inwoners het leven.
Van de zeven en zeventig huizen die Heilouw rijk was, werden er achttien geheel verwoest en een vijftig zwaar beschadigd.
Voor hun behoud waren de mensen naar de dijk gevlucht.
Het water stortte zich over vrijwel de gehele lengte van de dijk de polder in, zodat die onbegaanbaar was.
Gelukkig kon spoedig met hulpacties begonnen worden.
Dank zij de hulp van enige schippers konden te Herwijnen veel mensen uit hooibergen en huizen gered worden.
Met grote schrik zagen de bewoners van Vuren dat er in de rivier de Waal een ijsdam vormde.
Een verschrikkelijke ramp zou er ontstaan zijn als de dijk het begaf.
Met man en macht is er gewerkt om de dijk te behouden, hetgeen gelukte.
Mensen die naar hun zolders waren gevlucht of zich op de daken hadden begeven konden de volgende morgen worden gered.
De gehele dag bleef het water stijgen en nam het een buitengewone hoogte aan, waardoor het op bepaalde punten over de dijk stroomde.
Er waren geen mensenlevens te betreuren.
Groot was de deelneming van koning Lodewijk tijdens deze ramp.
De koning bezocht veel van de geteisterde plaatsen en nam doeltreffende maatregelen om de nood te lenigen.
Na eerst de Diefdijk te hebben bezocht, ging de koning met zijn gevolg naar Vuren om daar de toestand in ogenschouw te nemen.
Hier verkeerde hij in groot gevaar, daar het ijs in de Waal begon te kruien en grote stukken ijs over de Waaldijk perste.
Vlak bij het rijtuig schoof het ijs over de dijk.
De koning vertrok van Vuren naar Loenen, langs de vele vluchtelingen die hun toevlucht op de dijk gezocht hadden.
De deelneming in deze ramp was zo groot, dat naast de geschonken goederen er voor een bedrag van ruim 985.000 gulden werd gecollecteerd.
Niet alleen de Betuwe werd door deze ramp geteisterd.
Ook de Bommelerwaard, Het Land van Heusden en Altena, de Alblasserwaard en grote delen langs de IJssel overstroomden.
Door de vele doorbraken hebben veel mensen in de rampgebieden het leven verloren.
Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten.
voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf.
Gebruiksvoorwaarden. database.
