De vloer neemt in de erfgoedzorg een ondergeschikte plaats in. De reden waarom de vloer in de waardering van erfgoed op de onderste plaats staat, is minder duidelijk. In deze publicatie Over de vloer: met voeten getreden erfgoed wordt uitgebreid ingegaan op de grote diversiteit aan vloeren die ons land van oudsher kent. Gezien de enorme variatie in materiaal, afwerking en ontwerp is het verbazingwekkend dat vloeren en vloerafwerkingen zo weinig aandacht hebben gekregen en nog altijd krijgen. In het recente overzichtswerk over Nederlandse bouwhistorie worden hoofdstukken gewijd aan bijvoorbeeld vensters, liften en plafonds, maar niet aan vloeren. Ga naar eind1
Dat komt niet uit de lucht vallen. Zelfs in de befaamde serie Geïllustreerde beschrijving van de Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst komen de vloeren slechts sporadisch aan bod. Tot zeer recent, en incidenteel zelfs nog steeds, werden vloeren in belangrijke monumenten vervangen of veranderd om gebruiks-, esthetische of restauratiefilosofische redenen. Zo werd de houten vloer in het Haagse Mauritshuis vervangen door een marmeren vloer en ook de oorspronkelijke houten vloer in de Koepelzaal van de Trompenburg moest wijken voor een natuurstenen vloer. Ga naar eind2
Zomaar een greep van enkele locaties laat zien dat de vloer meer is dan alleen maar een loopvlak. Er zijn weinig historische vloerontwerpen bekend, maar de vloer heeft in allerlei gebouwen veel meer betekenis gehad dan alleen vanuit nut en noodzaak. Befaamde historische voorbeelden in eigen land zijn de spectaculaire vloeren in de Burgerzaal van het Amsterdamse stadhuis en in de Oranjezaal in Paleis Huis ten Bosch. Deze vloeren trokken al in de zeventiende eeuw de aandacht van buitenlandse bezoekers. De vloeren maken onderdeel uit van het architectonische totaalconcept en zijn daarmee van architectuurhistorische waarde. De vloer in de Oranjezaal reflecteert zelfs de architectonische structuur. Ga naar eind3
In talloze grachtenpanden vormen de sterk geaderde wit marmeren vloeren vaak een fraai esthetisch tegenwicht van de rijke decoratieve stucplafonds. Ook in de twintigste-eeuwse architectuur is de vloer een wezenlijk onderdeel van de binnenhuisarchitectuur. Duidelijk zichtbaar is dat bijvoorbeeld bij linoleumvloeren in nieuwbouw, de marmeren vloeren in het Arnhemse provinciehuis, en de speciale compositie die Bram van der Leek en Piet Elling maakten voor de woonkamer van Villa Schöne te Blaricum. Het laatste voorbeeld toont een totaalontwerp waarin alle verschillende wanden (het plafond als vijfde, de vloer als zesde wand) als één geheel zijn bedacht. Echter, in het merendeel van de gevallen werden vloeren niet door de architect met de ruimte mee ontworpen, maar als een utilitair element toegevoegd. Ga naar eind4
Vloeren hebben ook een duidelijke waarde vanuit het materiaalgebruik. De huidige natuurstenen vloer in de zaal van het huis Trompenburg, gelegd in 1958, weerspiegelt hoe kostbaar en prestigieus materiaal kon zijn. Beschilderde houten vloeren met tapijt- of natuursteenimitaties tonen eveneens de relatie tussen vorm en functie. Vloeren maken onderdeel uit van de bouwhistorische waarde van een gebouw: waar verschillende vloeren over elkaar liggen, zeggen deze iets over bouw- en gebruiksgeschiedenis. De ontvangstvertrekken en de mooiste ruimten hadden logischerwijs de fraaiste vloeren wat betreft ontwerp, materiaalkeuze en afwerking. Ga naar eind5
In de monumentenzorg is sprake van hiërarchie: deze komt op verschillende manieren tot uitdrukking. Kerken uit de middeleeuwen staan hoger dan die uit de negentiende of twintigste eeuw. Soms is dit onderscheid subtieler: monumenten kunnen een bijzondere eigenheid van een volk uitdrukken. De vloeren staan laag in de hiërarchie van interieuronderdelen, en worden vaak verwijderd of onder een nieuw ontwerp verborgen. Een apart voorbeeld is de versleten tegelvloer in kasteel Waardenburg die bij restauratie onder een nieuwe vloer verdwijnt. Ga naar eind6
Vloeren zijn onlosmakelijk verbonden met de monumentale interieurs en dragen waarde toe aan gebouwen, ook al worden zij nog niet altijd als zodanig gewaardeerd. Binnen de hiërarchie in de monumentenzorg gaat veel aandacht naar de constructie en zichtbare buitenkant, maar vloeren blijven vaak ondergesneeuwd. Toch kunnen historische vloeren bij documentatie en zorgvuldige restauratie hun ware betekenis tonen als zesde wand van een ruimte. Beschilderde vloeren en andere vormen van vloerdecoratie leveren cruciale informatie over de ruimtelijke kwaliteit van historische interieurs. Ga naar eind7
In recente passages over “Voetjes van de vloer” wordt verwezen naar menselijke gewoontes en spreekwoorden die de vloer als beeld van huiselijkheid gebruiken. De uitdrukking “voetjes van de vloer” verwijst naar dansen en beweging, maar heeft mogelijk ook een bredere culturele betekenis. De uitdrukking herinnert aan historische symboliek van de vloer als basis van dagelijkse handelingen en ontmoetingen. Dit reflecteert hoe de vloer zowel letterlijk als figuurlijk de ruimte draagt en invloed uitoefent op onze perceptie van ruimte en gebruik. Ga naar eind8
Historische voorbeelden die de waarde van vloeren onderstrepen
- De Oranjezaal in Paleis Huis ten Bosch (1645) en de Burgerzaal in het stadhuis van Amsterdam (1640) als vloeren die architectonisch concept en schoonheid tonen.
- Marmeren vloeren in grachtenpanden die het stucplafond complementeren als geheel ontwerp.
- De vloer als weerspiegeling van de ruimte; bijvoorbeeld plafond-vloer relaties in Villa Schöne.
- Vormen van vervanging of restauratie die de historische vloer discutabel maken en discussies oproepen over behoud versus vervanging.
Componenten en factoren die vloerwaarde bepalen
- Materiaalkeuze en ambachtelijkheid van de vloerafwerking.
- Historische context en gebruiksgeschiedenis van elke ruimte.
- Relatie tussen vloerontwerp en ruimtelijk concept van het interieur.
- Behandelingspraktijken: restauratie, behoud of vervanging met aandacht voor documentatie.
Betekenis van vloeren voor erfgoedzorg vandaag
Vloeren vormen een onmisbaar deel van het monumentale interieur en dragen bij aan de begrijpelijkheid van historische ruimten. De discussie over de waardering van vloeren is actueel: ze kunnen gezien worden als zesde wand die de ruimte draagt en mede bepaalt hoe bezoekers de ruimte ervaren. Het boek beoogt bij te dragen aan een grotere appreciatie voor historische vloeren en aan een hernieuwde waardering van vloer als integraal onderdeel van erfgoedzorg.
Desalniettemin blijft de vloer vaak ondergesneeuwd in vergelijking met zichtbare bouwkundige schil en constructie. Door middel van documentatie en zorgvuldige toetsing kan de vloer alsnog de erkenning krijgen die zij verdient als fundamenteel element van het interieur.