De Nederlandse taal barst van de spreekwoorden en uitdrukkingen. We kruipen door het oog van de naald, (ver)kopen weleens een kat in de zak en vallen daardoor af en toe door de mand. Maar waar komen die spreekwoorden eigenlijk vandaan? Over de herkomst van dit spreekwoord, dat ‘doorzien worden’ betekent, bestaat enige onduidelijkheid. Volgens F.A. Stoett (zie Onze Taal) ligt de oorsprong van deze uitdrukking er mogelijk in dat iemand een beschuldiging eerst ontkent en vervolgens moet toegeven dat dit toch waar is door de vele tegenargumenten of -bewijzen. Men is het er echter niet over eens waar het woord ‘mand’ vandaan komt. Er zou vroeger een straf kunnen zijn geweest, waarbij iemand zonder eten en drinken in een mand boven het water werd gehangen. Na verloop van tijd sneed de gestrafde dan zelf maar het touw door als hij het niet meer volhield. Ook zou het ermee te maken kunnen hebben dat meisjes vroeger een mand met een zwakke bodem gebruikten om jongens duidelijk te maken dat ze hun avances niet op prijs stelden.
Dit spreekwoord betekent dat iemand ternauwernood aan een bepaald gevaar ontkomt. Het spreekwoord heeft een Bijbelse oorsprong en is afgeleid van een uitspraak van Jezus: “Het is gemakkelijker voor een kameel om door het oog van de naald te gaan dan voor een rijke om het koninkrijk van God binnen te gaan.” Volgens Bijbel en Cultuur kan ‘het oog van de naald’ hierbij naar twee zaken verwijzen. Ten eerste kan het gaat om de naald waarmee kameeldrijvers hun tuig herstellen. Iemand die een bord voor zijn kop heeft, gaat vooral zijn eigen gang en doet verder niets met signalen van anderen.
Maar waar komt dit spreekwoord nu eigenlijk vandaan? Volgens F.A. Stoett (aangehaald door Onze Taal) gaat de uitdrukking terug tot in de zeventiende eeuw. Het zou kunnen verwijzen naar een houten bordje dat een stier voor zijn kop had hangen, zodat hij niet voor zich uit kon kijken. Volgens Van Dale klopt deze oorsprong niet, omdat de betekenis van het spreekwoord juist het tegenovergestelde is. Een andere optie, die K. ter Laan aankaart, is dat een koe die niet op het land wilde blijven een plank voor zijn kop kreeg. Een kat in de zak is een aankoop waar iemand niet tevreden over is. Er zijn volgens IsGeschiedenis twee theorieën over de herkomst van deze uitdrukking. De eerste theorie houdt in dat bonthandelaren weleens katten in andere kleuren dan zwart probeerden te verhandelen door deze kat in een zak te doen. De koper had dan dus een miskoop gedaan.
Een andere theorie is gebaseerd op oude volksverhalen. Volgens volksverhalen bestond er een wisseldaarder, een fictieve munt die altijd terugkeerde bij de eigenaar. Om die wisseldaarder in je bezit te krijgen, moest je ’s nachts met een kat in een zak op een kruispunt gaan staan. Volgens Stoett betekent ‘hart’ in deze uitdrukking ‘moed’. Hij geeft de volgende verklaring voor het spreekwoord: een soldaat zonder hart, oftewel moed, onder zijn riem gold als een lafaard. Bij deze persoon is het dus nodig om extra hart (moed) in zijn lichaam aan te brengen, dus om hem een hart onder de riem te steken.
Als tekstschrijver of communicatieprofessional op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen? Dan is Tekstblad jouw lijfblad. Want Tekstblad is hét tijdschrift over tekst en communicatie. Van de speeches van Mark Rutte en de nieuwste inzichten in SEO tot de joviale toon waarop bedrijven als Etos en IKEA klanten aanspreken. En het blad wordt gemaakt door communicatiewetenschappers, schrijftrainers en tekstschrijvers.
En zo gaat het verhaal verder met andere uitdrukkingen. Bijvoorbeeld: wanneer het thuis leven rommelig is, spreken we van “een huishouden van Jan Steen”. De bekende uitdrukking verwijst naar het werk van de zeventiende-eeuwse Leidse kunstenaar Jan Steen. Het vrolijke huisgezin uit 1668 is een bekend schilderij en staat symbool voor chaotische huishoudens. De kunstenaar gebruikte dit werk om een uitdrukking uit zijn tijd weer te geven, bijvoorbeeld “Soo D’Oude Songen, Soo Pypen De Jonge”. Dankzij de bekendheid van de schilderijen kwam de term in de taal terecht als symbool voor huishouden dat niet onder controle is.
De tekst hierboven geeft slechts een greep uit de vele uitspraken die in de Nederlandse taal voorkomen. Derhalve blijven er vele andere uitdrukkingen over, zoals “het oog van de naald”, “doorzien worden” en talloze varianten die in de volksverhalen en literatuur overleveren. De rijkdom van de Nederlandse taal ligt juist in deze woord- en beeldrijke zegswijzen, die ons dagelijks handelen en denken kleur en diepte geven.
Achtergrond en verschillende theorieën
De herkomst van veel uitdrukkingen is complex en onsamenhangend. Sommige theorieën worden door taalkundigen ondersteund, andere blijven speculative. Zo wordt “door het oog van de naald” vaak gerelateerd aan Bijbelse verwijzingen, maar ook aan praktische voorstellingen zoals kameeldrijversijnoogsten. De varianten blijven bestaan omdat de betekenis helder blijft: iemand moet door een benarde test of een moeilijke situatie.
Verder zijn er talrijke historische verwijzingen naar dieren en voorwerpen die in uitdrukkingen terugkeren: manden, katten, lakens en land. Deze beelden geven aan hoe de Nederlanders vroeger de wereld en menselijke deugden of tekortkomingen markeerden. Het onderzoek naar zulke uitdrukkingen laat zien hoe cultureel geheugen en taal elkaar versterken.
Tot slot is het belangrijk te benadrukken dat taal levende cultuur is. Uitdrukkingen veranderen mee met de tijd, net als de context waarin ze gebruikt worden. Nieuwe woorden komen erbij, oude betekenisvelden verwateren, en toch blijven sleutelbeelden vaak bestaan in de volksmond en in geschreven bronnen. Zo blijft de bodem onder spreekwoorden als “dwars door de schoorsteen” beroerd, maar ook boeiend voor wie nieuwsgierig is naar hoe taal werkt.
| Uitdrukking | Betekenis | Mogelijke oorsprong |
|---|---|---|
| dwars door de schoorsteen | Doorzien worden; iemand ontmaskeren | Bijbelse verwijzingen; zeventiende-eeuwse overleveringen |
| een kat in de zak | Aankoop waar men niet tevreden over is | Bonthandel en volksverhalen |
| een huishouden van Jan Steen | Huishouden vol chaos | Schilderijen van Jan Steen; cultuurkritiek uit 17e eeuw |
Kernpunten in samenvatting
- Veel uitdrukkingen hebben mogelijk Bijbelse of middeleeuwse wortels, maar de exacte oorsprong blijft vaak onzeker.
- Historische voorwerpen (mand, zak, bord, lakens) fungeren als krachtige beeldspraken in de taal.
- Schilderijen en literatuur hebben de ontwikkeling van idiomen in de Nederlandse taal beïnvloed.
- De betekenis van uitdrukkingen kan door de tijd heen verschuiven, waardoor interpretatie varieert.
tags: #dwars #door #de #schoorsteen