Eigen identiteit op gevel, school ontwerpen en realiseren

Op woensdagmiddag 3 juni 2026 organiseerde Architectenweb samen met Studio Ard Hoksbergen en Stichting Mevrouw Meijer een symposium rond het ontwerp van scholen in Xplore Agora in Amsterdam-Noord. Bij schoolbesturen door het hele land ziet Wilma Kempinga van Stichting Mevrouw Meijer de reflex om oudere schoolgebouwen, die op een bepaald moment versleten zijn, te willen slopen voor nieuwe schoolgebouwen. Terwijl een nieuwe school meestal duurder is, kleiner is, minder karakter heeft, en minder ruimtelijk is dan de school die ze hadden, stelde Wilma; nog los van de meestal hogere materiaalgebonden CO2-uitstoot die bij nieuwbouw komt kijken. Het probleem is dat schoolbesturen door achterstallig onderhoud en tussentijdse verbouwingen de kwaliteit van de bestaande scholen niet meer zien. Wanneer door architectenbureaus ontwerpend onderzoek gedaan wordt naar de potentie van de bestaande scholrn, de mogelijkheden ervan dus verbeeld worden, dan kiezen schoolbesturen in de ervaring van Wilma bijna altijd wel voor renovatie, met soms een uitbreiding. Voor De Zevensprong in Best hebben onder leiding van Mevrouw Meijer drie architectenbureaus een ontwerp gemaakt. Twee daarvan richtten zich op renovatie, één op nieuwbouw. Uiteindelijk koos het schoolbestuur voor het ontwerp van KettingHuls, dat renovatie van het bestaande gebouw combineert met een houten nieuwbouw.

In de wederopbouwperiode hebben Huig Maaskant en Willem van Tijen de zogeheten halschool ontwikkeld: tweelaagse scholen waar de lokalen aan drie zijden van een centrale hal lagen, zodat de hal vanaf de vierde zijde zelf ook nog overvloedig daglicht kreeg. Maaskant wenste dat deze school door het hele land in precies dezelfde vorm gerealiseerd zou worden, vertelde Fred Feddes op het symposium. Maar in de praktijk kregen de halscholen op iedere plek toch net een ander ontwerp, omdat de locatie, school of gemeente daarom vroeg. Ook andere architecten gingen met het ontwikkelde schooltype aan de gang, waardoor er ook nog allerlei variaties op de halschool gerealiseerd zijn. Maaskant probeerde scholenbouw op het verkeerde niveau te standaardiseren, stelde Fred, namelijk op het niveau van het gebouw. Met maar een beperkte Nederlandse bouwindustrie bleven scholen in de wederopbouwperiode traditioneel gebouwd worden, waardoor er helemaal geen noodzaak was om ze allemaal precies hetzelfde te maken. Kijkend naar tweehonderd jaar scholenbouw, ziet Fred dat de verschillende wetten op het gebied van scholenbouw veel invloed hebben gehad, dat er daardoor ook perioden waren dat er een standaardisatie plaatsvond in de typologie van het gebouw - vanaf 1811 de dorpsschool met schoolbanken, vanaf 1878 de gangenschool - maar dat van echte standaardscholen nooit sprake is geweest. Het bouwsysteem dat in de wederopbouw waarschijnlijk het succesvolste was, was eigenlijk geen bouwsysteem maar een bouwproduct. Het MUWI-systeem, zoals het heette, bestond uit grote, holle betonstenen die droog werden gestapeld om vervolgens volgestort te worden met cement.

Kunt u een school, die voor zo’n 80% gerealiseerd wordt met een standaard bouwsysteem, met zo’n 20% maatwerk echt op een plek laten landen, een eigen karakter en identiteit geven, en een interessante ruimtelijkheid geven? Dat was de ambitie van Ard Hoksbergen en zijn team bij het ontwerp voor Xplore Agora in Amsterdam-Noord. En bij de rondleiding door het gebouw na afloop van het symposium werd duidelijk dat dat gelukt is. De blokken met lokalen zijn gebouwd volgens een standaard bouwsysteem, maar in de ruimtes daartussen kon de architect echt aansluiten op de locatie, daglicht diep het gebouw brengen, interessante verbindingen leggen en het grand café / foyer / aula een houten constructie geven. Met schuin doorgezaagde bakstenen heeft de school ook in de gevel een heel eigen karakter gekregen. Interessant was dat Arne Balvers van Circlewood vergelijkbare percentages noemde als Ard in relatie tot het houten bouwsysteem waarmee zij niet alleen scholen, maar ook woningbouw, asielzoekerscentra en woonzorggebouwen realiseren. Bij het ontwerp van scholen met het Circlewood bouwsysteem kan het grootste deel standaard blijven, zoals de lokalen, maar blijft er ook altijd een deel maatwerk over om een school echt goed op een plek te laten landen, een uitstraling te geven die in die buurt past en om de specifieke onderwijsvisie te kunnen accommoderen.

Doordat in een bouwsysteem als dat van Circlewood het grootste deel van het ontwerp gestandaardiseerd is, en in de keten steeds met dezelfde partijen samenwerkt wordt, ontstaan niet te negeren efficiencyvoordelen, stelde Arne. Omdat ze pas één school gerealiseerd hebben, en nog werken aan volgende scholen, is het consortium nog aan het ontdekken hoe groot de voordelen precies zijn. Maar Arne kon er al wel wat over zeggen.Circlewood bouwt houten scholen. Nu is bouwen in hout in de regel nog duurder dan traditioneel bouwen, maar met Circlewood is dat verschil volgens Arne al opgeheven. Het is hiermee niet meer duurder om in hout te bouwen. Sterker nog, volgens Arne ligt binnen handbereik dat ze met Circlewood zo’n 10% goedkoper zullen zijn. Anders gezegd: met hetzelfde budget kan dan 10% meer kwaliteit gerealiseerd worden. In een tijd waarin schoolgebouwen steeds schraler lijken te worden, is dat hoopgevend. Door met steeds dezelfde mensen en met hetzelfde bouwsysteem te werken, kunnen ontwerpen veel sneller uitgewerkt worden, gaf Arne aan. Adviseurs kennen het bouwsysteem al en kunnen zich vooral richten op het maatwerk daarin. Bouwers hebben al eerder met het bouwsysteem gewerkt, hebben hun personeel daarop getraind, en weten dus al precies wat ze moeten doen.

Binnen het Innovatiepartnerschap Scholenbouw (IPS) zijn in Amsterdam enkele jaren geleden drie consortia geselecteerd die nu herhalend de competitie met elkaar aangaan om nieuwe scholen in de gemeente te kunnen ontwerpen en bouwen. Een van die consortia is Circlewood. Het is voor scholen niet verplicht om hieraan mee te doen, benadrukte Arne op het symposium, maar de meesten kiezen er wel voor. Onlangs is in Delft een vergelijkbaar initiatief van start gegaan als in Amsterdam. Naast renovatie van bestaande schoolgebouwen blijft nieuwbouw ook nodig, benadrukte Arne; in nieuwe stedelijke gebieden, omdat scholen fuseren, omdat uitbreiding op de bestaande locatie niet mogelijk is, enzovoorts. Zouden ketensamenwerkingen, zoals die van Circlewood, ook interessant kunnen zijn voor de renovatie van bestaande scholen? Arne van Circlewood ziet wel wat in dat idee. Wilma van Mevrouw Meijer gelooft er niet in en is ervan overtuigd dat bestaande scholen maatwerk vragen. Het project en ontwerp van MVRDV maakt de tongen los. De Parkschool en Ibn-I Sina vinden sinds 2023 onderdak in Kindcentrum Presikhaaf-Oost (Arnhem). Twee scholen met ieder een eigen identiteit, maar met de wens om samen te werken. Deze visie vertaalde Architecten VOORMORGEN in een uitnodigend gevelbeeld. De kracht van Architecten VOORMORGEN is dat het bureau oog heeft voor nuances. Dat zij geen concessies doet aan verwachtingen van de omgeving en gebruikers, maar wensen op subtiele wijze vertaalt. Ook bij de Parkschool en Ibn-i Sina, vernoemd naar een van de grondleggers van de moderne geneeskunde. Zo neemt het nieuwe gebouw niet meer ruimte in dan de oude Parkschool, waardoor het niets wegneemt van de groene omgeving. De gevel straalt eenheid uit en gaat op bescheiden - maar ook eigentijdse - wijze een relatie aan met de omgeving. Met een lichte sortering minerale gevelstrips op maaiveldniveau die de gestucte uitkraging een podium bieden. In de uitkraging worden de strakke lijnen doorbroken door afgeronde hoeken. Terwijl de kleurschakering van het stucwerk het ontwerp verfijnt en verzacht. Bovendien is er een spannende wisselwerking tussen open- en geslotenheid. Om een mooie toekomst voor de scholen te waarborgen heeft Architecten VOORMORGEN zowel met de energetische als demografische aspecten rekening gehouden. Zo is het Kindcentrum vanzelfsprekend energiezuinig en ontworpen op basis van gemiddeld Frisse Scholen klasse B. Een goede isolatie zorgt ervoor dat een warmte-koudeopslag (WKO) volstaat voor de verwarming. De HSB-gevels zijn voorzien van het volledig geventileerde StoVentec-systeem. Deze maakt gebruik van een pleisterdrager van gerecycled glas, is licht van gewicht én oppervlakten tot 200 m² zijn naadloos te realiseren. Het nieuwe schoolgebouw is goed geïsoleerd met behulp van het StoVentec-systeem.

Hi! Wees trots op onze projecten. Al op jonge leeftijd nemen we onbewust dingen over van de mensen om ons heen, dit wordt socialisatie genoemd. Denk bijvoorbeeld aan taalgebruik, verwachtingen, gedrag, normen, waarden, ambities en doelstellingen. Onze socialisatie vindt plaats binnen verschillende leefwerelden. Kinderen en jongeren worden allereerst gesocialiseerd binnen het huis waar ze opgroeien. Ze leren wat thuis gangbaar en sociaal geaccepteerd is. Mede daarom is ouders betrekken bij het onderwijs ook zo belangrijk. Contact met de ouders geeft de leerkracht een inkijkje in de thuissocialisatie van kinderen. Verder brengen kinderen een groot deel van hun tijd buitenshuis door. Ze spelen met vrienden en gaan, uiteraard, naar school. Kijk bijvoorbeeld naar Gianny, Anyssa en Yunuscan. Zij krijgen normen en waarden mee via hun ouders, maar ook via leraren op school en leeftijdsgenoten die ze ontmoeten. Deze ontmoetingen kunnen op straat zijn, maar net zo goed bij sportclubjes, muziekles of de naschoolse opvang. De leefwerelden van de kinderen die we in Klassen volgen, lopen sterk uiteen. Vera heeft andere leefwerelden dan Viggo, en Waïl groeit op met andere mensen om zich heen dan Evy. Maar in welke werelden ze ook opgroeien, één ding hebben alle leerlingen uit Klassen gemeen: ze zijn allemaal bezig met vragen rondom hun identiteit. Wie zijn ze eigenlijk? Wie willen ze zijn? Wat onderscheidt hen van hun leeftijdsgenoten? Welke gebruiken, normen en waarden kennen ze? En hoe zijn deze van belang binnen hun verschillende leefwerelden? Waar botsen ze en waar komen ze overeen?

Identiteitsvorming: Volwassen worden gebeurt niet in een vacuüm. Je omgeving en het milieu waarin je opgroeit bepalen grotendeels wie je wordt en hoe je je eigen positie in de wereld ziet. Identiteit is een fenomeen dat zich een leven lang blijft vormen: je bent nooit ‘af’. Door het hebben van een identiteit of meerdere identiteiten voelen mensen zich verbonden met én anders dan anderen; het hebben van een identiteit verbindt én het onderscheidt. Jongeren staan in de pubertijd voor een aantal ingewikkelde taken, namelijk het oplossen van eventuele verwarring over hun identiteit, het creëren van een eigen gevoel van identiteit en het vinden van de sociale omgeving waar ze betekenisvolle banden kunnen aangaan met anderen. Het hebben van een stevig identiteitsgevoel heeft een positief effect op de mentale gezondheid; verward zijn met betrekking tot identiteit kan negatieve uitdraai hebben. De straatcultuur biedt mentale en emotionele veiligheid wanneer thuis of op school onvoldoende aansluiting biedt. Geaccepteerd worden door vrienden en het hebben van vertrouwensbanden zorgen voor minder psychische en gedragsproblemen, ongeacht geslacht of leeftijd.

Kijkend naar de pedagogische driehoek van straat-, school- en thuiscultuur lijkt het belangrijk om identiteitsontwikkeling te begrijpen in context van leefwerelden. De straatcultuur is een collectieve omgeving waar jongeren elkaar beschermen en samen identificeren via normen en waarden, wat zowel positieve als riskante kanten kent. Thuiscultuur en schoolcultuur beïnvloeden elkaars relatie met identiteit en moeten elkaar in balans houden bij samenwerkingsverbanden tussen scholen en buurten. De praktijkvoorbeeld van De Parkschool en Ibn-i Sina in Arnhem toont hoe identiteit en samenwerking tussen twee scholen onder één dak tot uitdrukking komen in gevelbeeld, programma en gezamenlijke ruimten. De identiteitscommissie en de rol van medezeggenschapsraden zijn hierbij cruciaal voor fusies of samenwerkingsscholen, zodat waarden, tradities en openbare identiteit in balans blijven.

De gemeente Arnhem werkte aan een voorbeeld waar twee scholen onder één dak functioneren, met elk eigen identiteit, maar gezamenlijk gedeelde ruimtes zoals een centrale ontmoetingsruimte. Het ontwerp forceserde duurzaamheid met energiezuinigheid en toekomstbestendigheid, inclusief WKO en Frisse Scholen klasse B-normering. Deze aanpak laat zien hoe identiteit, maatwerk en efficiëntie samenkomen in hedendaags schoolontwerp.

tags: #eigen #identiteit #op #gevel #school