Asbest is een verzamelnaam voor zes soorten minerale vezels uit silicaatgesteenten. Meer dan 90% van de gewonnen en toegepaste soort is chrysotiel (witte asbest), gevolgd door crocidiliet (blauwe asbest) en amosiet (bruine asbest). Asbest is sterk, slijtvast, isolerend en hittebestendig en kan tegen zuren en logen; bovendien was het een goedkoop materiaal. Door deze eigenschappen werd het in de twintigste eeuw in een eindeloze variatie aan producten verwerkt, vaak in combinatie met bindmiddelen.
De uitvinding en start van Eternit
In 1900 patenteerde de Oostenrijkse uitvinder Ludwig Hatschek een techniek waarbij asbestpulp met Portlandcement werd geperst tot platen. Hij noemde het product Eternit, afgeleid van aeternitas, Latijn voor eeuwig. In 1903 bracht Hatschek de asbestcementplaten op de markt onder deze naam. In 1905 verwierf Alphons Emsens een licentie en begon een Eternitfabriek in Kapelle-op-den-Bos, België (in 1923 verplaatst naar Kapelle-op-den-Bos).
De eerste Nederlandse asbestcementfabriek werd in 1912 opgericht in Amsterdam onder de naam Martinit. Vanaf 1932 werd Martinit overgenomen door het Belgische Eternit, maar de handelsnaam bleef tot 1965 in gebruik. In 1935 begon in Harderwijk de asbestcementfabriek Asbestona, waar na de Tweede Wereldoorlog vele producten voor de bouw werden gemaakt. De grootste en langstlopende productie vond echter plaats in de Eternitfabriek in Goor, opgericht in 1936. De belangrijkste producten waren golfplaten, vlakke platen, buizen en vormstukken; ook andere bouwproducten bevatten asbest (zoals asbestpapier, asfalt-asbestvloertegels, isolatiematerialen, lijmen en kitten).
Uitbreiding en wereldwijde verspreiding
Fabrieken in Nederland speelden slechts een fractie van het totale gebruik; het grootste deel werd geïmporteerd, voornamelijk uit België. Belangrijke toepassingsgebieden waren pijpleiding- en installatiewerken, gevels, vloeren en schoorstenen. In de woningbouw kwam asbest vooral voor in seriematig gebouwde flats en complexen. Veel agrarische schuren en stallen kregen daken van asbestcementgolfplaten (1965-1993). Ook in bedrijfshallen, kantoren, scholen en ziekenhuizen werd veel asbestcement en spuitasbest toegepast, vooral om brandveiligheid te verhogen.
Van Gelder Papier (VGP) produceerde van 1965 tot 1981 asbestpapier met rubber als onderlaag voor vinylvloerbedekking en vloerzeil, en was daarmee marktleider in Europa. Grote bitumenfabrieken gebruikten asbest als onderlaag of vulmiddel. Verder leverden firma’s als Key & Kramer (Ruberoid), Hertel (isolatiematerialen en spuitasbest), De Boer & Co (Asbestolux en Caposite) en leveranciers van asbest in verf, lijm en kit.
Gezondheidsrisico’s, regelgeving en afbouw
De gezondheidsrisico’s werden steeds duidelijker: asbestblootstelling kan leiden tot asbestose, mesothelioom en longkanker. In Nederland werd asbestose in 1949 erkend als beroepsziekte; mesothelioom werd in de jaren zestig duidelijker. Het Asbestbesluit van 1978 legde toegestane asbestgehalten aan banden en bepaalde dat spuitasbest en andere ongebonden toepassingen verboden moesten worden. In 1982-1983 werd dit verbod verder uitgebreid en in 1993 volgde vrijwel een volledig verbod op productie, verkoop en toepassing van alle asbesthoudende producten.
Asbestona (sinds 1981 onderdeel van Eternit) werd in 1983 gesloten en in 1993 stopte ook de fabriek in Goor met de productie van asbestcementwaren. In Nederland werd de productie en verkoop van asbesthoudende materialen uiterlijk in de periode 1993-1998 beëindigd (Nederland: 1993 stop production; België: overgangsperiode tot 1997, verbod 1998).
Hernieuwde aandacht en de erfenis van Eternit
Wereldwijd staat Eternit symbool voor de verspreiding van asbesthoudende producten. In Italië leidde de ramp van Casale Monferrato tot strafvervolging en veroordelingen; in 2012 werden Eternit-topman Stephan Schmidheiny en andere aansprakelijk gehouden voor duizenden dode slachtoffers. De nasleep omvat juridische procedures, milieuproblemen en medische kosten die decennialang doorwerken.
In Nederland bleef de discussie over beleidsrespons en zorgplicht lang spelen. Onderzoekers en slachtoffers noemden dat de overheid lange tijd te lax was en de industrie te sterk invloed had op voorlichting en regelgeving. Schattingen geven aan dat door trage overheidsmaatregelen circa 2000 extra asbestdoden mogelijk zijn geweest.
Industriële geschiedenis en hedendaagse context
Het Openbaar Ministerie beschouwt Eternit als schendend van de zorgplicht door werknemers en omwonenden bloot te stellen aan ernstige gezondheidsrisico’s. De casus onderstreept het belang van veiligheid op de werkplek en strengere naleving van regelgeving. Bovendien blijft vandaag de dag het thema relevant: nog steeds worden carcinogene stoffen zoals silica en lasrook, naast asbest, gecontroleerd op blootstelling; grenswaarden bestaan maar bescherming is niet overal gegarandeerd.
Belangrijke mijlpalen in cijfers en feiten
- Tussen 1917 en 1993 is circa 770.000 ton asbestvezels in Nederland ingevoerd en verwerkt tot materialen; totaal toegepast circa 7,7 miljoen ton asbesthoudende materialen met 1,3 miljoen ton asbestvezels.
- Ongeveer 55% van de asbestvezels is verwerkt in asbestcementproducten (golfplaten, vlakke platen, buizen); circa 25% in asbestpapier voor vinylvloerbedekking; overige 20% in varied producten zoals remvoeringen, spuitasbest, isolatiematerialen, verf en kit.
- Belangrijke Nederlandse ondernemingen naast Eternit: Asbestona, Martinit (Eternit-verband), De Boer & Co, Van Gelder Papier, Key & Kramer, Hertel, en Ferrocal als concurrent met een eigen wapeningstechniek.
- Impact op gezondheid en milieu werd internationaal erkend; lange latentietijd van mesothelioom maakte slachtoffers ook buiten werknemers omwonenden vaak blootgesteld aan asbeststof.
Hedendaagse context en meta-informatie
Vandaag opereert Eternit onder de naam Etex Group, met hoofdzetel in Zaventem en een wereldwijde aanwezigheid in Europa en Latijns-Amerika. De erfenis van asbestgebruik wordt nog steeds zichtbaar in vervuilde terreinen rondom Goor, Kapelle-op-den-Bos en Harderwijk, waar asbestrandstoffen in de omgeving aanwezig blijven.
Casale Monferrato - Church of the Immaculate Heart of Mary ( Italy Tour)
Wat kunnen we leren?
Een belangrijke les is dat zelfs “gewone” bouwmaterialen rampzalige gevolgen kunnen hebben als gezondheid ondergeschikt wordt gemaakt aan economische belangen. Bewustwording, strengere regelgeving en voortdurende waakzaamheid blijven essentieel om herhaling van zulke tragedies te voorkomen.
Praktisch heden en nazorg
Wil je controleren of er asbest aanwezig is in gebouwen? Laat een erkend asbestdeskundig attest (asbestattest) uitvoeren. Asbestspotter biedt deskundige inventarisaties en helpt bij het nemen van passende maatregelen.
Tot slot blijft de boodschap: kennis beschermt levens. Als er twijfels zijn over mogelijk aanwezige asbest in jouw woning of gebouw, schakel professionaliteit in en voorkom risico’s voor mens en milieu.