Een gaper is een beeld van het hoofd van een man, meestal van zuidelijke afkomst, een Moor of Muzelman, met open mond en vaak met uitgestoken tong. Een gaper deed dienst als uithangbord van onder andere apothekers, om klanten te trekken, maar tevens als kwaliteitsaanduiding voor de winkel. Aanvankelijk werd dit uithangteken op de luifel gezet, maar vanaf de 17e eeuw steeds vaker aan de gevel bevestigd, met name in Amsterdam kwam dit veel voor. Sommige gapers hebben een pil op de tong, alsof ze bezig zijn om een medicijn in te nemen. De grimas van veel gapers zou te verklaren zijn doordat het medicijn vies smaakt.
De gaper is van oorsprong niet direct verbonden met de apotheek. De gaper had eerder dezelfde functie als de pas veel later geïntroduceerde huisnummers (later ook naambordjes) namelijk laten zien wie in een pand woonde/werkte. Zo zijn gapers beschreven op gevels van zeer diverse winkels en ateliers, niet noodzakelijke apothekers. De zuidelijke of 'exotische' afkomst van de gaper staat symbool voor de herkomst van de ingrediënten van de medicijnen. Uit Azië en Afrika haalden handelaren allerlei tot dan toe onbekende kruiden en specerijen. In Europa werden die verkocht door een drogist.
Er bestaan ook gapers in uniform, zoals brandweer, politie of soldaat. Deze kwamen in zwang in de tweede helft van de 19e eeuw, op het moment dat het gezag van de overheid op de verkoop van geneesmiddelen werd uitgebreid. Enkele veel voorkomende vormen betreffen de zogenaamde muzelman, de moor en de zieke; minder vaak zijn de nar, de gezagsdrager en de Romein. Ook zijn er zogenoemde zonderlingen bekend, gapers die onder geen van de onderstaande typen vallen te categoriseren. De meeste gapers dragen een tulband, een grote snor of ringbaard en hebben een getinte huid.
Typologie en iconografie
De muzelman is een negentiende-eeuwse, exotisch uitziende gaper. Mogelijk is dit type geïnspireerd op de Turken. Aan de ‘muzelmannen’ verwant zijn de zogenaamde ‘Moren’: gapers met een tulband, gouden oorbellen en een nóg donkerder huid. De drogisterijen waarvan zij de gevel sierden, hadden soms namen als ‘De Moriaan’. De nar is een niet veel voorkomend type gaper; de herkomst zou met de knecht van de kwakzalver te maken hebben die op kermissen de levende nar vervulde. De gezagsdrager draagt een uniform en helm en beeldt een politieagent, brandweerman of veldwachter uit. Een derde type is de in uniform uitgedoste gaper, met een Romeinse soldaat of een andere officiële figuur.
De gaper is traditioneel een houten beeld met gapende mond en vaak uitgestoken tong. Soms dragen gapers een pil op de tong die een medicijn symboliseert; dit duidt op de medicinale handel en de associatie met de apotheek. Een veelvoorkomende slachtofferspositie onder de gapers is de patiënt of zieke: een muts met punt en kwastje verwijst naar een slaapmuts en naar de idee dat de gaper de zieke vertegenwoordigt. De oosterse gaper verwijst naar de herkomst van kruiden en geneesmiddelen die via Oosterse handelsroutes Europa bereikten. De uniformen duiden op de latere regulering en professionalisering van het vak.
Historische context en functie
In de vroegmoderne tijd kwamen exotische geneesmiddelcomponenten Europa binnen door handel met het Ottomaanse Rijk. Europeanen handelden met de islamitische Ottomanen in aloë vera, sennabladeren, kolokwintappels, opium, saffraan, kurkuma en diverse harsen, gommen en mineralen zoals Arabische gom, wierook, mirre en bitumen. Traditioneel worden oosterse gapers onderverdeeld in muzelman en moor; muzelman verwijst naar moslims uit Noordwest-Afrika, terwijl Moor oorspronkelijk naar Noordwest-Afrika verwijst maar in de zeventiende eeuw ook de betekenis van ‘zwart’ kreeg.
Het tweede type gaper dat veel voorkwam is de gaper in uniform, waarvan we via oude foto’s en prentbriefkaarten een beeld krijgen van de onderlinge variatie: Romeinse soldaten, politieagenten en brandweermannen. Vanaf de late middeleeuwen tot het einde van de achttiende eeuw werd de regelgeving met betrekking tot de verkoop van geneesmiddelen vooral op stedelijk niveau uitgevaardigd. Vanaf de Franse Tijd (1795-1813) is er een trend naar landelijk beleid; in 1805 kwam het eerste landelijke voorschriftenboek voor apothekers, in 1821 een vervolgeditie die ook drogisterijen omvatte. Bij deze apotheek uit het begin van de negentiende eeuw hing niet alleen een gaper in uniform uit, maar ook een salamander in een vuurmand als symbool van de chemische apotheker.
Praktische functies en archeologie van de geveltekens
Tijdens de zeventiende eeuw stond de apotheek vaak vol met rariteiten en exotische ingrediënten; de apotheker die zijn bereidingen uitvoerde, demonstreerde zichtbaar wat er gebeurde. Om pottenkijkers buiten te sluiten of te beschimpen, hing men vaak een houten spiegelbeeld (de gaper) in of bij de winkel. De gaper diende als herkenningsteken en als reclame in een tijd waarin weinig mensen konden lezen en het straatbeeld werd bepaald door uithangborden. In de loop van de negentiende eeuw werd de gaper steeds vaker opgevolgd door andere symbolen: de vijzel, de salamander in vuur, het hertengewei en het aesculaap-symbool, met soms ook een griffioen of een andere heraldiek. De scheiding tussen apotheek en drogisterij in 1865 maakte de gaper tot een typisch drogisterijteken, terwijl de apotheker voortaan andere symbolen koos.
In musea en collecties wordt veel gas gegeven aan deze verzamelingen: in het Nederlands Drogisterij Museum in Maarssen hingen 150 gapers, in het Zuiderzeemuseum staan 27 gapers uit verschillende periodes. Het Nationaal farmaceutisch museum in Gouda wijdt zijn collectie onder andere aan gapers en aan andere apothekerssymbolen zoals de zaagtand, krokodil, esculaap, eenhoorn en het hertengewei. De gaper toont dus niet enkel een uitbeelding maar weerspiegelt de veranderende farmacie en het straatleven door de eeuwen heen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog verdwenen veel gapers door oorlogshandelingen of hergebruik als stookmateriaal; zo verdween de gaper geleidelijk uit het stadsbeeld. Een deel van de bestaande gapers is afkomstig uit de verzameling van Anton van Os (drogist van Van der Pigge) en wordt nu beheerd door Stichting Farmaceutisch Erfgoed, met bruikleen aan musea zoals het Zuiderzeemuseum.
Verhalen en debatten rondom de gaper
Er bestaan uiteenlopende verklaringen voor de functie van de gaper, van afschrikking van toeschouwers tot illustratie van de apotheekkwaliteit. Een beroemd debatpunt is of de gaper daadwerkelijk het spiegelbeeld van de apotheker voorstelde; hierover zijn verschillende meningen verwoord in publicaties van Van Lennep, Ter Gouw en anderen. Oudere bronnen suggereren dat de gaper het portret van een knecht of knecht van een marktkwakzalver kon voorstellen, maar er is geen eenduidig antwoord. In latere publicaties wordt gewezen op de mogelijkheid dat de gaper zowel de uitbater als zijn klanten op een speelse manier aanspreekt en dat verschillende typen gapers verschillende boodschappen uitdrukten: oosters, uniform, nar, en zieke patiënt.
Moderne beschouwingen en erfgoed
In interpretaties van moderne auteurs is het belangrijk te benadrukken dat ook discussies over raciale symboliek aan de orde zijn gekomen. Een voorbeeld uit Amsterdam illustreert hoe hedendaagse dialogen over symboliek kunnen leiden tot heroverwegingen van historische objecten. Historici benadrukken echter dat de gaper geen directe relatie met racisme of slavernij heeft; het gaat om historische handels- en uithangpraktijken die in hun tijd functioneerden. De verzameling van gapers en aanverwante apothekerssymbolen blijft belangrijk voor het begrijpen van de geschiedenis van de farmacie, de handel in kruiden en de communicatie met het publiek van vroeger.