Deze richtlijn richt zich op wat volgens de huidige maatstaven de beste zorg is voor patiënten met een mesothelioom. Mesothelioom is een vorm van kanker die meestal ontstaat in het borstvlies, maar bij 5 tot 10% van de patiënten ontwikkelt het zich ook in het buikvlies. In Nederland worden jaarlijks ongeveer 500 mensen met mesothelioom gediagnosticeerd; een zeldzame ziekte met een sterk verband met asbestblootstelling. De ziekte komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen, en bij een klein deel van de patiënten is er een erfelijke aanleg. Mesothelioom leidt meestal tot verdikking van borst- of buikvlies of tot ophoping van vocht, wat kan leiden tot kortademigheid, pijn en mogelijk darmverstopping. Er bestaat helaas geen genezing; wel streven we naar remming van de ziekte en verlichting van klachten met beschikbare therapieën.
Wat verstaan we onder de diagnose en de aanpak?
De richtlijn beschrijft welke onderzoeken nodig zijn om de diagnose mesothelioom te stellen, welke behandelingen het meest effectief zijn en wanneer deze het beste gestart kunnen worden. Daarnaast wordt toegelicht hoe de zorg voor patiënten met mesothelioom het beste georganiseerd kan worden en welke informatie aan patiënten moet worden gegeven. Het initiatief voor deze richtlijn komt van de Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose (NVALT) en de richtlijn is opgesteld door een multidisciplinaire commissie met vertegenwoordigers uit longartsen, heelkunde, radiologen, radiotherapeuten, thoraxchirurgen, pathologen en klinisch genetici.
Immuunsysteem en tumor‑immunologie bij mesothelioom
De afweer bij mesothelioom werkt niet naar behoren, waardoor tumorcellen kunnen voortwoekeren. Het onderzoeksteam onder leiding van dr. Joachim Aerts benadrukt de cruciale rol van het afweersysteem bij kanker en het belang van gepersonaliseerde therapie (personalized medicine). Tumorcellen kunnen zich verstoppen voor het afweersysteem of het afweersysteem onderdrukken via uitscheiding van stofjes. De medicijnen die op de balans tussen afweercellen en tumorcellen inspelen, krijgen hierdoor steeds meer aandacht. Bij mesothelioom is er vaak sprake van grote tumoren aan één kant van de borstkas en uitzaaiingen komen pas laat in het ziekteproces voor. De behandeling kan bestaan uit het remmen van de ziekte met medicijnen, maar genezing is buitengewoon zeldzaam.
Onderzoeken naar immunotherapie en de rol van immuuncellen in long- en borstvlieskanker worden steeds uitgebreider. Uit muis- en patiëntstudies blijkt dat de aanwezigheid van bepaalde immuuncellen, zoals MDSC's en macrofagen (M1 en M2), een belangrijke invloed hebben op de progressie en prognose van mesothelioom. De onderzoekers benadrukken dat het mogelijk is om met behandelingen de balans tussen M1- en M2-macrofagen positief te sturen, wat kan bijdragen aan een betere behandeling van mesothelioom.
Standaardzorg en innovatieve behandelopties
De huidige standaardbehandeling in veel gevallen bestaat uit chemotherapie met pemetrexed en cisplatin (of carboplatin). Een recente klinische studie (STELLAR, Lancet Oncol. 2019) onderzocht de combinatie van NovoTTF-100L, een Tumor Treating Field (TTF) systeem, met chemotherapie als eerstelijnsbehandeling voor niet-resectabel malign pleuraal mesothelioom. De resultaten toonden een mediane algehele overleving van 18,2 maanden en een significante verbetering in progressievrije overleving zonder extra systemische toxiciteit, wat veelbelovend is voor de toekomst van de behandeling. De studie beschreef ook een hoog ziektecontrolepercentage bij follow-up-CT-scans.
Naast de chemotherapie en TTF zijn er ook immunotherapie‑benaderingen in ontwikkeling. Checkpointremmers worden onderzocht, maar bij mesothelioom lijken veel tumoren weinig T-cellen te bevatten, wat de effectiviteit van sommige immunotherapieën beperkt. Desalniettemin blijft er hoop op een toekomst waarin behandeling geoptimaliseerd kan worden per patiënt, bijvoorbeeld door het inzetten van checkpointremmers in combinatie met andere therapieën of door voorafgaande celtherapieën die de tumorherkenning verbeteren.
Celtherapie en dendritische cellen
Een belangrijke ontwikkeling is de dendritische celtherapie, ontwikkeld door het Erasmus MC Kanker Instituut in samenwerking met andere instituten. Hierbij worden dendritische cellen uit het bloed van de patiënt gezuiverd, geactiveerd met lysaat van mesothelioomcellen en vervolgens weer terug geïnjecteerd. De behandeling heeft aangetoond veilig te zijn en kan een afweerreactie tegen tumorcellen op gang brengen. Een grootschalige gerandomiseerde fase 3‑studie, mede gesponsord door ZonMw en KWF, is gestart om te bepalen of deze therapie de overleving daadwerkelijk verbetert. Collaboraties met meerdere ziekenhuizen in binnen- en buitenland worden ingezet om betrouwbare resultaten te leveren. Het patent op het lysaat en de spin-off van het Erasmus MC onderstrepen de capaciteit en langetermijnvisie van deze aanpak.
Operatieve opties en toekomstige perspectieven
Operaties bij mesothelioom zijn zeldzaam en doorgaans alleen mogelijk in onderzoeksverband. Wanneer mesothelioom in een vroeg stadium is ontdekt, kan een operatie overwogen worden, maar dit komt bij slechts ongeveer 5% van de patiënten voor. Een deel van de tumor kan dan wel verwijderd worden, maar het volstrekt verwijderen van alle kankercellen is vrijwel nooit haalbaar omdat ze zich verspreid hebben over het vlies. Toekomstige onderzoeken kijken ook naar de combinatie van chirurgie met andere behandelingen, maar de eerste uitkomsten uit lopende klinische trials moeten nog bekend worden gemaakt.
Praktische zorg en patiëntenparticipatie
Patiënten met mesothelioom hebben vaak palliatieve behandelingsbehoeften, gericht op het begrijpen van de ziekte, het remmen van de progressie en het verlichten van klachten. Palliatieve opties omvatten immunotherapie, chemotherapie en bestraling, afhankelijk van de individuele situatie en doelstellingen van de patiënt. Het is essentieel dat patiënten samen met hun arts afwegen wat zij belangrijk vinden in het leven, en zich realiseren dat behandeling niet verplicht is en ook kan worden gestaakt. Trials (nieuwe behandelingen) bieden de mogelijkheid om toegang te krijgen tot innovatieve therapieën die nog in onderzoek zijn. Een duidelijke communicatie met het behandelteam is hierbij cruciaal.
Een voorbeeld van recente onderzoeksontwikkelingen is de combinatie van chemotherapie met NovoTTF-100L (TTF) die in STELLAR is onderzocht en veelbelovend is gebleken voor niet-resectabele mesotheliooms. De resultaten wijzen op een haalbare en redelijkzins aanvullende behandeling met beperkte extra toxiteit.
LUNAR: Tumor Treating Field (TTFields) therapy with SOC in mNSCLC following platinum failure
Belangrijke bevindingen en perspectieven voor de toekomst
- Mesothelioom is doorgaans niet te genezen; wel kan de ziekte worden geremd en klachten kunnen worden verminderd.
- Standaardbehandeling is chemotherapie met pemetrexed en cisplatine of carboplatine; innovaties zoals TTF bieden extra belofte voor overleving en kwaliteit van leven.
- Dendritische celtherapie laat veilige immuunresponsen zien en wordt onderzocht in grootschalige klinische studies.
- Onderzoek naar de combinatie van immunotherapie, celtherapie en chirurgie kan mogelijk leiden tot meer gepersonaliseerde behandeltrajecten.
- Samenwerking tussen verschillende ziekenhuizen en onderzoekers is essentieel voor betrouwbare resultaten en snelle vertaling naar de praktijk.
Tabel: Belangrijke klinische studies en behandelingsopties
| Onderdeel | Hoogtepunten | Bron |
|---|---|---|
| STELLAR-studie | TTF + pemetrexed + cisplatin/carboplatin; mediane OS ~18 maanden; goede veiligheid | Lancet Oncol. 2019 |
| Dendritische celtherapie | Autoloog lysaat; induktie van T-cel respons; fase 2/3 studie loopt | Erasmus MCK |
| Chirurgie in vroeg stadium | Beperkte toepasbaarheid; mogelijke deelse tumorreductie in onderzoeksverband | Richtlijnen en advies van Aerts |
tags: #genezen #van #asbest #kankergenezing #van #asbestkanker