Geschiedenis en architectuur van de gevels en Hoofdwacht van Gorinchem

Gorinchem is de grootste vestingstad van Nederland. Aan de Lingehaven prijkt het charmante Brugwachtershuis dat opvalt door zijn karakteristieke trapgevel en rood-witte luiken. Het Doelhuys ontleent zijn naam aan de schietdoelen die ooit in de achtertuin stonden. Sinds 1589 fungeerde het als het ‘clubhuis’ van de schutterij. In het hart van de levendige winkelstraat van Gorinchem prijkt ‘Dit is in Bethlehem’ uit 1566 met rijkversierde gevel en prachtig beeldhouwwerk. Ooit was het een patriciërswoning; het trotse onderkomen van een voorname burger die zijn welvaart niet onder stoelen of banken stal, maar in steen liet vereeuwigen. De naam “Dit is in Bethlehem” verwijst naar een gevelsteen op het pand aan de Gasthuisstraat 25 in Gorinchem, waarop een kersttafereel staat.

De hoofdwacht en de defensieve infrastructuur

De eerste bekende hoofdwacht was gevestigd in het pand dat “Keulen” heette, Groenmarkt 12, hoek Groenmark/Tinnegietersteeg. Nadat in 1790 twee huizen aan de oostzijde van de Grote Markt vrijkwamen, werden die aangekocht. Deze huizen werden afgebroken en daar werd de nieuwe Hoofdwacht gebouwd. Waarschijnlijk is de architect Johannes van Westenhout (1754-1823), “Extra Ordinaris Ingenieur” en vanaf 1793 Directeur-generaal van ’s Lands Fortificatiën. Hij bouwde ook de Hoofdwacht uit 1789 in Brielle. De Hoofdwacht is een hoog, uit rode baksteen opgetrokken gebouw onder een omlopend schilddak en staat op een vrijwel vierkante plattegrond met een licht gerende voorgevel. Boven de cordonlijst die de begane grond afsluit begint de verdieping met een zandstenen band. Hier zijn vijf vijftienruits schuiframen in de gevel opgenomen. In de tweede verdieping, die tevens de zolderverdieping is, wordt de ruimte door vijf kleine vierkante venstertjes verlicht. De daken zijn met leien gedekt. Achter de arcade, die voorheen met hekken afsluitbaar was, ligt een kleine galerij onder een drietal gemetselde kruisgewelven en gebosseerde natuurstenen gordelbogen. Links in het midden bevindt zich de trap naar de verdieping. In het midden van de begane grond bevond zich het wachtlokaal voor een 20 á 30 man, rechts was de officierskamer, die van een schouw voorzien was, bovendien was er een ruimte als ‘spekkamer’ (arrestantenlokaal) in gebruik. De drie ruimtes op de verdieping dienden als woning voor de toeziend officier. Bij vertrek van het garnizoen uit Gorinchem is de militaire functie komen te vervallen.

Vesting en omwalling

De middeleeuwse verdedigingswerken zijn verdwenen bij de aanleg tussen 1578 en 1608 van een door Adriaen Anthonisz van Alkmaar ontworpen vestinggordel met elf bastions (Oud-Hollandse stelsel) en een ravelijn op de plaats waar de Linge de stad binnenkomt. Bij de verbouwing volgens het Nieuw-Hollandse stelsel (begin 18de eeuw) werden aan de oostzijde drie ravelijnen en een enveloppe toegevoegd. De vesting maakte deel uit van de Oude Hollandse Waterlinie en na 1815 ook van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Voor de aanleg van het Merwedekanaal (1885-'93) moest aan de westzijde één bastion wijken. In 1926 verloren het westelijke en noordelijke deel van de vesting de militaire functie. Vooral aan de oostzijde zijn de bastions en ravelijnen goed bewaard gebleven. In de omgrachting liggen twee stenen beren. Bij de Bagijnenwal zorgt een beer met twee monniken (vernieuwd 1772) voor de waterscheiding tussen de Linge en de westelijke stadsgracht. Aan de zuidzijde (De Punt) ligt een stenen beer uit 1889.

Architectuur van patrimonium langs de markt

Aan de Lingehaven prijkt het Brugwachtershuis met trapgevel en rood-witte luiken, terwijl het Doelhuys uitkijkt over de achtertuin richting het water. Het pand aan de Gasthuisstraat 25 draagt een rijk versierde gevel met het beeldhouwwerk en de kerstenen uit de 16de eeuw. In het centrum vind je aan de Grote Markt het neoclassicistische stadhuis uit 1860. Op de hoek van de Vismarkt en de Burgstraat staat het voormalige woonhuis ’t Coemt al van God, daterend uit 1563; de legende over een rijke graanhandelaar kleurt zijn verhaal mee aan het historisch weefsel van de stad.

De historische straatwand wordt verder aangevuld door de toren van de Hervormde Kerk aan de Groenmarkt 7, een driebeukige basilicale kerk met een gotische onderbouw en een neogotische toekomst. De gotische toren bevat ingezette kruisen van geglazuurde stenen en diverse decoraties in Ledesteen en zandsteen, terwijl de huidige kerk uit 1849-'51 een eclectisch ontwerp heeft van I. Warnsinck en A.N. Godefroy. Het interieur wordt gekenmerkt door een spiegelgewelf en kruisgewelven, waaronder ornamenten uit de 17de eeuw.

Belangrijke historische panden en hun herbestemmingen

Het voormalige kloostercomplex De Geestgasthuis heeft nog restanten van het 13de-eeuwse stichtingsmoment. Het Erkenbare huis ’t Coemt al van God (1563) getuigt van een tijd waarin patriciërs met welvaart pronkten. Het houten streefwerk en de monumentaliteit van de trapgevels vertellen van de bouw- en herbouwgolven door de eeuwen heen. De voormalige Diaconie-Armhuis en het oudevrouwenhuis geven inzicht in sociale instituties in Gorinchem. Het Ziekenhuis aan Haarstraat 39 weerspiegelt na de sluiting in 1960 een transitie in zorgarchitektuur. De Kalverschilde gebouwen, zoals het arsenaal aan de Boerenstraat en de kazerne-achtige structuren, illustreren hoe militaire en civiele functies door elkaar heen liepen in de vestingstad.

De huidige erfgoedstatus en bronstrategieën

Na de opheffing van de vestingstatus in 1959 is de stad verder uitgebreid buiten de oorspronkelijke ommuring. De oostelijke wal werd behouden als historisch monument, terwijl de westkant later werd ontwikkeld. De combinatie van ravelijnen, bastions en hoofdwal laat nog steeds het originele verdedigingsidee zien, met behoud van de historische begane grondlagen en de bovenverdieping als architectonisch belang. De combinatie van verschillende bouwstijlen - van trapgevels tot neoclassicistische gevels - maakt Gorinchem tot een levend openluchtmuseum waar de geschiedenis van de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie reflected.

1. Brugwachtershuis langs Lingehaven - trapgevel en kleurig luik.
2. Doelhuys - schutterij en historische achtertuin.
3. Dit is in Bethlehem - gevelsteen en rijke beeldhouwerij.
4. Stadhuis en Burgstraat-gebied - neoclassicistische architectuur.
5. Hoofdwacht - uitgewerkt ontwerp door Van Westenhout en bijbehorende vertrekken.

Overzicht van de belangrijkste gebouwen en kenmerken

tags: #gevel #hoofdwacht #gorinchem