Deze uitgebreide verkenning combineert feitelijke beschrijvingen van diverse schepen met een toelichting op de ontstaans- en omzettingsprocessen die cement- en grachtvaart zo kenmerkend maken. De teksten zijn zo georkestreerd dat de samenhang ontstaat uit de opgegeven feiten en data, terwijl de oorspronkelijke zinsneden onverändert blijven waar mogelijk.
Oorsprong en gebouwde afmetingen
De 'Erasmusgracht' werd in 1965 bij Rheinwerft Walsum (D) gebouwd, mat toen 41,75 x 6,5 x 2,55 meter, was 320 ton groot en bezat een 200 PK MAN diesel. Het schip is na 1985, meetbrief AN2465, verlengd en werd toen 59,89 x 6,60 x 2,70 meter en 596 ton groot. Foto: Leo Schuitemaker, Amsterdam 29 augustus 1989. Het mts. 'Erasmusgracht' voor de verlenging. Foto: Leo Schuitemaker, Amsterdam.
Het mts. 'Leidsegracht' werd in 1965 op de Weserwerft te Minden (D) gebouwd en mat toen 44 x 6,6 x 2,2 meter, 319 ton. Het werd later verlengd en 'verdiept' en kwam toen op 53,2 x 6,6 x 2,55 meter en 481 ton. Foto: Leo Schuitemaker, Maasbracht 1995. Ook het mts. 'Lijnbaansgracht' uit 1966 had de maten van een Neckarschip, namelijk 43,89 x 6,56 x 2,8 meter. Voor de keuze van deze afmetingen kan ik echter geen verklaring vinden. Later werd volgens meetbrief HN239 het schip in 1989 verlengd naar bijna zestig meter; de diepgang werd toen vastgelegd op 2,54 meter en een laadvermogen van 566 ton. Foto: Leo Schuitemaker, Maastricht 9 mei 2008. Achteraanzicht van het mts. Foto: Leo Schuitemaker, 9 mei 2008.
Het mts. 'Realengracht' werd in 1967 bij Weserwerft te Minden (D) met de normale maten voor een Kempenaar, namelijk 50 x 6,6 x 2,75 meter gebouwd. Na verlenging met tien meter werd het schip 581 ton groot. Foto: Leo Schuitemaker, Papendrecht 19 februari 1992.
Indelingen en bouwkundige kenmerken
mts. 'Elandsgracht', een in 1915 bij J. Smit & Zn. te Hoogezand-Sappemeer gebouwde Friese zeilkast van 31,5 x 6,32 x 2,2 meter en een laadvermogen van 244 ton. Het schip was toen uitgerust met een 200 pk Gardner diesel. Foto: Leo Schuitemaker, Dordrecht, 19 september 1995.
Het mts 'Brouwersgracht' is 508 ton groot en meet 50 x 6,6 x 2,67 meter. Weer de maten van een Kempenaar. 425 PK Caterpillar motor. Foto: Leo Schuitemaker, Dordrecht 23 juli 1992.
Het mts 'Heerengracht', in 1972 in Polen gebouwd, meet 84,3 x 9 x 3 meter en heeft een laadvermogen van 1352 ton. Het schip beschikt voor de voortstuwing over een 1000 pk Deutz diesel. Het werd in 2009 in Haarlem gesloopt. Foto: Leo Schuitemaker, 3 oktober 1991. mts. Foto: Leo Schuitemaker, 28 september 1995.
Het mts 'Westlandgracht' werd in 1974 bij de Arminiuswerft te Bodenwerder (D) gebouwd, mat 60 x 6,57 x 2,8 meter en was 499 ton groot. Later met 17 meter verlengd en daarmee 668 ton groot geworden. Foto: Leo Schuitemaker, Born, 28 september 2005.
In 1977 liep op de Weserwerft te Minden het mts. 'Schippersgracht' metende 50 x 6,6 x 2,1 meter en 431 ton groot, van stapel. Eerst toegerust met een 245 PK MWM, later met een 353 PK Caterpillar voor de voortstuwing. Foto: Leo Schuitemaker, Heumen 27 augustus 1993.
Specifieke vorm en functionaliteit van cementvracht
Een attente lezer beschreef hoe het vervoer van cement zijn eigen specifieke eisen stelt en hoe dit terug te zien is in schepen als de Palmgracht. Deze tanker-achtige vorm en indeling maakten het mogelijk poedercement efficiënt te laden en te vervoeren, met bijzondere aandacht voor de binnentanks en het laadvermogen.
De Palmgracht, gebouwd als tanker van poedercement voor de ENCI en later herbouwd naar woonschipvorm, toont aan hoe schepen kunnen transformeren van logistieke werktuigen naar woon- en bedrijfsruimtes. Na een ingrijpende verbouwing volgde een donker hoofdstuk van herstel en modernisering, maar uiteindelijk werd het een indrukwekkend voorbeeld van herbestemming en innovatie in de binnenvaart.
Restauratie- en herbestemmingstrajecten
De nieuwe eigenaars van de Palmgracht lieten er na hun aankoop geen gras over groeien. Ze begonnen meteen met een ingrijpende verbouwing. Het punt was alleen: in het schip lag nog een flinke restlading poedercement. Die moest er eerst uit, en daarna moest er voornamelijk gesloopt worden. Het eerste jaar hebben we alleen maar cementstof afgevoerd en dingen weggebroken. Vanwege het geld wilden ze zo veel mogelijk zelf doen.
Jeroen Gels is werkzaam in de scheepvaart; Lianne Lagrouw werkt parttime als fysiotherapeut in de Indische Buurt. Jeroen heeft twee jaar fulltime aan de Palmgracht geklust, Lianne deed nauwelijks voor hem onder en kreeg ondertussen ook nog een kind. Na de cementverwijdering kwam het slopen van de binnentanks. Maar eerst moesten we dus de tanks in om duizend zakken vol te scheppen met poedercement en eruit te tillen. En die moesten ook nog de wal op. Daarna waren de binnentanks aan de beurt. Die heb ik met een plasmasnijder eruit gesneden. Gevaarlijk werk, vijfentwintig ton staal weghalen in plakken van twee- tot driehonderd kilo.
Het is snel verteld, maar het was een helse klus; een waar Dante’s Inferno. Gelukkig kon daarna het intimmeren beginnen, schoner maar niet minder veeleisend werk. Intussen moesten ze steeds blijven nadenken over materialen, constructies, vormgeving en financiering. Maar na twee jaar, begin 2020, was het Bed&Breakfast-deel van de Palmgracht klaar. Net op tijd en binnen het budget. Vervolgens moest nog een half jaar aan het eigen woongedeelte worden gewerkt. In maart van dat jaar sloeg corona toe en lag de verhuur vrijwel stil. Maar ook dat kwamen Lianne en Jeroen te boven. De Palmgracht is een schitterend woonschip geworden. Je kunt je moeilijk voorstellen dat het een vieze, stoffige en stikdonkere tanker was waaruit de huidige lichte kamers en mooie sanitaire voorzieningen zijn ontstaan. Of misschien moet je zeggen: zijn ontworsteld, want zonder uiterste fysieke inspanning is het niet gegaan. De Palmgracht (254 ton) is gebouwd bij scheepswerf De Amstel in Ouderkerk aan de Amstel, die niet meer bestaat. Ze is 40 meter lang, bijna zes meter breed en heeft een diepgang van (ongeladen) 1,20 meter. Ze kan met haar DAF-dieselmotor van 240 pk nog steeds varen. gebracht. Na het zware werk van de afgelopen tijd is er nu wel een beetje een gat gevallen.
Moderne inzichten en variaties in afmetingen
Niet alleen bij het mts. 'Erasmusgracht' maar ook bij andere schepen ziet men geregeld dat verschillende bronnen, verschillende afmetingen geven. Kleine afwijkingen worden vaak veroorzaakt door 'fouten' tijdens het meten, afrondingen bij het vermelden van maten, grotere afwijkingen zijn soms een gevolg van, foutieve notaties, het verkeerd overnemen van gegevens of natuurlijk van verbouwingen.
- De variaties in afmetingen zijn vaak gevolg van latere verlengingen en dieptenaanpassingen.
- Meetbriefannotaties kunnen leiden tot verschillende (verouderde) cijfers over tonnage en afmetingen.
- Verbouwingen en herindelingen veranderen zelden alleen de buitenafmetingen maar ook laadvermogens en ballastgedrag.
Achtergrond en verantwoording
Een essentieel punt is dat de opgegeven afmetingen van verschillende schepen in documenten en foto’s soms wisselend zijn door meetfouten of interpretaties. De serie Markante schepen in ons verspreidingsgebied en de IJopener benadrukken deze variaties en de impact van verbouwingen op het karakter van elk schip.
- 1965: Bouw van meerdere gracht- en Kempeneilanden-schepen.
- 1989: Verlenging en herindeling van diverse schepen met toenemende tonnage.
- 2000s: Transformaties van schepen zoals de Palmgracht naar woonschepen.