Uit een inschatting van mogelijke gezondheidsrisico’s blijkt dat in grafietregen zware metalen en (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen) zitten. Grafietregen ontstaat bij een verwerkingsproces van het restproduct ‘slak’ van Tata Steel door Harsco. De grafietregen ontstaat bij het verwerkingsproces van slak van Tata Steel door Harsco. Bij het leegkiepen van een slakpan komt veel warmte vrij. Met de opstijgende warme lucht kunnen stofdeeltjes meekomen.
Volgens de vergunning van Harsco mag stof dat vrijkomt bij het kiepen van slak, niet verder dan 2 meter van de bron komen. Afhankelijk van de windrichting en windsnelheid wordt de grafietregen verspreid. Waar en hoeveel neerslag neer komt verschilt per grafietregen. Grafietregen bestaat uit fijn stof en grof stof. Wat de bewoners op de grond en in hun omgeving zien is vooral grof stof. Het RIVM heeft op negen plekken veegmonsters genomen. Dit hebben we gedaan door oppervlakken voor en na een grafietregen schoon te vegen en deze monsters mee te nemen naar het laboratorium. Daar zijn ze geanalyseerd op (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s en metalen.
Grafietregen bestaat uit fijn stof en grof stof. In dit onderzoek hebben we voornamelijk het grove stof geanalyseerd. Dat is het stof wat mensen op straat, auto’s, kozijnen of in speeltuinen zien liggen. Het RIVM heeft veegmonsters geanalyseerd van één monstername moment na uitstoot van een grafietregen op 29 maart 2019. Hierin zijn meerdere metalen en (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s aangetroffen. Ja. Wij hebben voor een eerste inschatting alleen gekeken naar de belangrijkste zorgwekkende stoffen in het grove stof van de grafietregen, namelijk (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s en metalen.
Mensen in de directe omgeving van Tata Steel kunnen worden blootgesteld aan grafietregen door inademing, aanraking (huid) of inslikken. Inslikken kan gebeuren door hand-mondcontact of bijvoorbeeld door het eten van (ongewassen) groenten uit de moestuin. In de eerste inschatting van de gezondheidsrisico’s is er alleen gekeken naar aanraking en inslikken via hand-mondcontact door jonge kinderen. Om te weten of een blootstelling een effect kan hebben op de gezondheid wordt eerst een inschatting gemaakt van de mate van blootstelling. Wie is blootgesteld: kinderen? Ouderen?
Op basis van deze gegevens kan beoordeeld worden hoe groot de blootstelling ongeveer geweest is. Voor het blootstellingsscenario van grafietregen is besloten om te kijken naar blootstelling van jonge kinderen omdat zij relatief gezien een hoge blootstelling hebben, dit vanwege hun specifieke gedrag (kruipen/spelen op de grond, hand-mondcontact) en hun relatief laag lichaamsgewicht. Blootstelling bij volwassenen zal lager zijn dan bij een kind. Voor deze inschatting van de gezondheidsrisico’s heeft het RIVM gekeken naar de blootstelling via de huid en via hand-mondcontact (het in de mond stoppen van vingers/hand) bij jonge kinderen.
Om mogelijke risico’s van het inademen van (fijn) stof van grafietregen in te schatten zijn luchtmonsters tijdens een grafietregen nodig. Het is niet te voorspellen wanneer een grafietregen plaatsvindt. Daarbij duurt een grafietregen vaak kort en bepalen windrichting en -snelheid waar het stof uiteindelijk neerkomt. Daardoor is het praktisch lastig om op het juiste moment en op de juiste plek luchtmonsters te nemen. Ook in de data van het algemene luchtmeetnet (www.luchtmeetnet.nl) dat in de omgeving van Tata Steel vijf meetpunten heeft, is de grafietregen niet terug te zien.
In het project grafietregen en gezondheid is gevraagd om een eerste inschatting van de gezondheidsrisico’s te maken op basis van veegmonsters na één grafietregen. In het scenario is gekeken naar de mogelijke gezondheidseffecten op kinderen, omdat zij relatief gezien een hoge blootstelling hebben, dit vanwege hun specifieke gedrag zoals kruipen/spelen op de grond en het in de mond stoppen van vingers (hand-mondcontact). Daarnaast hebben zij een relatief laag lichaamsgewicht. Daarom verwachten wij dat de blootstelling bij volwassenen lager is dan bij kinderen.
Als uit het scenario voor kinderen geen risico voor de gezondheid wordt verwacht, dan geldt dat ook voor volwassenen. De gezondheidseffecten van lood zijn wereldwijd veelvuldig onderzocht. Hierdoor zijn de nadelige gezondheidseffecten van lood goed in kaart gebracht. De toxicologische referentiewaarde is gebaseerd op een effect dat relevant is voor de onderzochte groep. Voor mangaan en vanadium zijn de gezondheidseffecten minder goed onderzocht. Voor deze stoffen is de toxicologische database beperkt. Daarnaast is voor vanadium de toxicologische referentiewaarde gebaseerd op effecten op de voortplanting, dit gezondheidseffect is niet direct relevant voor de onderzochte groep.
Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu omdat ze bijvoorbeeld kankerverwekkend zijn, de voortplanting belemmeren of zich in de voedselketen ophopen. Van de stoffen die in grafietregen gemeten zijn, behoren onder andere (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s en lood tot de (ZZS). Mensen en ecosystemen kunnen in contact komen met ZZS via de lucht, water of bodem, voedsel, de werkplek, of via producten zoals huishoudchemicaliën. Grafietregen bestaat uit fijn stof en grof stof. Bij kortdurende blootstelling aan hoge concentraties fijnstof kunnen tijdelijke klachten optreden zoals hoesten, benauwdheid en verergering van luchtwegklachten. Het grof stof is het stof dat mensen zien liggen bijvoorbeeld op straat, op hun kozijnen en auto’s. Hierin zitten onder andere zware metalen en (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s. Dit zijn zorgwekkende stoffen die na blootstelling bij kunnen dragen aan gezondheidsrisico’s.
Voor de metalen lood, mangaan en vanadium is de geschatte blootstelling zodanig hoog dat dit ongewenst is voor de gezondheid. Van lood is bekend dat dit een effect heeft op de ontwikkeling van de hersenen. Voor deze effecten zijn jonge kinderen het meest gevoelig. Lood heeft een heel lage veilige blootstellingsgrens, welke door de dagelijkse blootstelling via de voeding al overschreden wordt.
Of een individu ook daadwerkelijk een gezondheidseffect ontwikkelt, hangt bovendien van meer factoren af dan alleen van blootstelling aan de betreffende stoffen. Kinderen kunnen veilig buiten spelen. Omdat kinderen in het dagelijks leven op verschillende manieren worden blootgesteld aan zware metalen is het vanuit een gezondheidskundig oogpunt wenselijk om enkele maatregelen te nemen om blootstelling aan grafietregen te beperken. Door het schoonmaken van speeltoestellen, het wassen van de handen na het buiten spelen en voor het eten, vermindert de inname van grafietregen via hand-mond contact en huid.
Na een grafietregen is het goed om oppervlakten schoon te maken. Er is geen direct gezondheidsgevaar. Door het schoonmaken van speeltoestellen, het wassen van de handen na het buiten spelen en voor het eten, vermindert de inname van grafietregen via hand-mond contact en huid. Het is niet erg als u, of uw kind, dit een keer vergeet. Handen wassen is belangrijk om blootstelling via hand-mondcontact te voorkomen. Het is niet erg als je, of je kind, dit een keer vergeet.
Het is mogelijk om de aanwezigheid van (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s en (sommige) zware metalen in het lichaam aan te tonen. Dit is geen standaard onderzoek en kan daarom meestal niet bij de huisarts worden uitgevoerd. De aanwezigheid van PAK’s en metalen in het lichaam zegt niets over de kans om ziek te worden. Ook zegt het resultaat van zo’n onderzoek niets over de bron van de PAK’s en metalen. Deze kunnen ook afkomstig zijn van bijvoorbeeld voeding, dieseluitlaatgassen of roken. Wij raden daarom af om gezondheidsonderzoek te laten uitvoeren.
Zorgen over gevolgen voor dieren na grafietregens in de IJmond
- Doel van het onderzoek: eerste inschatting van gezondheidsrisico’s na één grafietregen.
- Belangrijke stoffen: (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)’s en metalen zoals lood, mangaan en vanadium.
- Blootstellingsroutes: inademing, huidcontact en hand-mondcontact.
- Vraagstukken: wanneer vindt een grafietregen plaats en hoe kunnen meetpunten dit aantonen?
| Stofgroep | Voorbeeldstoffen | Gezondheidsrisico |
|---|---|---|
| Fijn stof | PAK’s, metalen | Kan tijdelijke luchtwegklachten veroorzaken |
| Grof stof | Zware metalen zoals lood, mangaan, vanadium | Risico op ontwikkeling van aandoeningen; vooral bij kinderen |
In samenvatting is er geen direct acute gezondheidsgevaar, maar er zijn zorgen over lange termijn blootstelling aan ZZS zoals PAK’s en lood. Voor jonge kinderen is de blootstelling het meest relevant vanwege gedrag en lichaamsgewicht. Aanbevolen preventieve maatregelen richten zich op handhygiëne, reiniging van speeltoestellen en oppervlakken, en voorzichtigheid met het eten uit eigen tuin tot de blootstelling beter gekwantificeerd is.