Er is nieuws dat er in sommige soorten speelzand voor binnenspeelruimte asbest zit. Het spreekt voor zich dat dit vragen oproept en zorgen baart, want asbest is gevaarlijk en hoort niet in speelgoed. De AD onderzocht binnenspeelzand zoals zand voor zandtafels en zandschilderijen. Voor zover bekend gaat het alleen om binnenspeelzand, terwijl de GGD op dit moment niet méér weet dan wat in de media staat. We weten niet precies om welke producten het gaat en ook niet wat daar precies in zit. Maar asbest is vooral gevaarlijk voor mensen die met asbest hebben gewerkt en jarenlang veel asbestvezels hebben ingeademd; het contact met asbestvezels zal bij speelzand een heel stuk lager zijn, waardoor de GGD geen groot gezondheidsrisico verwacht.
Aanbevolen stappen bij onzekerheid over binnenspeelzand
Gebruik geen binnenspeelzand totdat er meer informatie beschikbaar is. Wil je speelzand weggooien omdat je bang bent dat er asbest in zit? Gooi het dan niet in de afvalbak. Maak het zand nat en verpak het in dubbel plastic. Zandbakzand is veilig. De GGD raadt aan om niet te stofzuigen of te vegen. Doe het gebruikte doekje in een afgesloten plastic zak.
De NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) doet onderzoek om meer duidelijkheid te krijgen over de risico’s van binnenspeelzand. Dat onderzoek kost tijd en moet zorgvuldig gebeuren. Bij het uitvoeren van (water)bodemonderzoek kunnen diverse normdocumenten gebruikt worden, aangewezen in het Bal (Besluit activiteiten leefomgeving). De inspectie en interpretatie van normen vereist vaak erkende organisaties en personen die volgens normdocument werken.
Normen, risico-inschattingen en erfelijke factoren
Bij een onderzoek naar asbest zijn erkenningen nodig: de organisatie en de persoon die het milieuhygiënisch veldwerk of de monsterneming uitvoert, moeten over een erkenning beschikken en volgens normdocumenten werken. Voor asbest in verhardingslagen en grond (>50% bodemvreemd materiaal) geldt dat het veldwerk onder bepaalde omstandigheden geen erkenningsplicht heeft. De landelijke normen voor asbest in grond, bodem en puingranulaat zijn vastgesteld op 100 mg/kg gewogen gehalte; amfiboolasbestvereisten krijgen extra gewichtsfactoren vanwege hogere gezondheidsrisico’s. De interventiewaarde bodemkwaliteit en bouwstoffen zijn vastgelegd in bijlagen van de Regeling bodemkwaliteit 2021. Het serpentijngehalte vermenigvuldigd met tien maal het amfiboolgehalte bepaalt de gewogen waarde, en dit geldt als eis mits asbest niet opzettelijk aan de bouwstof is toegevoegd.
De vezels bij amfiboolasbest (zoals crocidoliet en amosiet) zijn rechter en daardoor stekeliger dan serpentijnasbest (zoals chrysotiel) waarvan de vezels gekruld zijn. Daarom is extra aandacht voor amfiboolasbest noodzakelijk. De kennis over asbest toont aan dat er wereldwijd veel toepassingen zijn; asbest kan voorkomen in puingranulaat en in de bodem. Het kan vrijkomen bij calamiteiten zoals brand. Een laboratorium kan met zekerheid vaststellen of materiaal asbest bevat; 3500 verschillende soorten producten bevatten asbest in de geschiedenis.
Risico’s en fases van blootstelling
Bij binnenspeelzand geldt: het risico is waarschijnlijk lager dan bij langdurige, zware blootstelling. De risico-inschatting laat zien dat huidige blootstelling via speelzand meestal laag is, maar als het zand niet aan de wettelijke limieten voldoet, mag het niet verkocht worden. Een risicobeoordeling van RIVM en NVWA meldt dat de gezondheidsschade door asbest pas na lange tijd zichtbaar wordt, en dat kinderen die af en toe spelen met zodanig zand, weinig kans hebben op significante gezondheidsproblemen als de limieten gehaald worden.
Hoe om te gaan met mogelijk besmet binnenspeelzand
Als er twijfels bestaan over de aanwezigheid van asbest, kan een schadeloos alternatief zijn: laat het zand niet naar de afvalbak gaan, maar deponeer het nat en verpak het in dubbel plastic. Raadpleeg de gemeente of afvalinzamelaar voor juiste verwijderingsinstructies. Verkopers en producenten dragen verantwoordelijkheid: er mag volgens de wet niet meer dan 0,1% asbest in speelzand zitten. Bedrijven moeten aantonen dat producten veilig zijn en voldoen aan de wettelijke normen. Bij terugroepacties geldt bovendien dat speelzand niet terug naar winkels wordt gebracht, maar op de voorgeschreven wijze verwerkt of weggevoerd moet worden.
Bij aankoop of renovatie van gebouwen kunnen asbestinventarisaties nodig zijn. De eerste stap is vaststellen of er echt asbest in het materiaal zit, daarna zorgt een gecertificeerd asbestinventarisatiebedrijf voor een inventarisatierapport. In gebouwen gebouwd voor 1994 kan asbest aanwezig zijn; bij renovatie of sloop moeten de risico’s in kaart worden gebracht en maatregelen worden getroffen. De eigenaar van asbesthoudend materiaal is verantwoordelijk voor het beheer, veilige verwijdering en naleving van regels.
Korte technische samenvatting van de normen en stappen
Normen zoals NEN 5717 en NEN 5725 geven aan hoe vooronderzoek en rapportage van puinlagen en asbest verdacht materiaal moeten worden onderbouwd. Bij puingranulaat is de ouderdom relevant; richtlijnen voor tijdelijke uitname en terugplaatsing van grond zijn ontwikkeld. Indien sprake is van een asbestweg of asbesthoudend puin, moeten de materialen volgens specifieke normen worden onderzocht en verwerkt. Het Besluit asbestwegen milieubeheer bepaalt dat uitgenomen bodem of puin niet teruggebracht mag worden bij asbestwegen. Voor de water- en landbodem gelden NEN 5717 en NEN 5725 als leidraad voor het motiveren van de onverdachtverklaring van locaties.
Wat doen kinderen en ouders als er mogelijk asbest in speelzand zit?
Het gezondheidsrisico van spelen met speelzand dat voldoet aan wettelijke limieten is verwaarloosbaar. Producten die niet aan de limiet voldoen, mogen niet verkocht worden. Als er asbest in een product werd aangetroffen, volgt vervolgonderzoek om de hoeveelheid te bepalen en te beoordelen hoe gevaarlijk het is. Afbraak of bewerkingen zoals zagen of boren kunnen vrije asbestvezels opleveren, dus bij twijfel raden deskundigen aan een gecertificeerd bedrijf te betrekken. Voor vragen over risico’s of verwijdering kunt u contact opnemen met de GGD, NVWA of RIVM-KCA.

Asbest | WorkSafeBC
Informatie over waar asbest in en om huizen kan voorkomen en hoe detectie werkt, is te vinden bij NVWA en RIVM. De GGD en NVWA hebben samengewerkt om inzicht te geven in de aanwezigheid van asbest in speelzand en hoe consumenten veilig om kunnen gaan met vermoede besmetting.
- Laat geen binnenspeelzand in huis staan als er twijfels zijn over asbest.
- Deponeer besmet zand nat en dubbel verpakt, volg de richtlijnen van de gemeente voor verwijdering.
- Vraag bij het kopen of huren van een woning naar asbestinventarisatie en documentatie uitbouwkundige werken.
- Schakel bij vermoeden van asbest een gecertificeerd asbestinventarisatiebedrijf in en volg hun advies op.
Kortom, hoewel het risico op gezondheidsproblemen bij binnenspeelzand dat aan de normen voldoet klein is, is voorzichtigheid geboden en dient men bij twijfel de materialen professioneel te laten beoordelen en verwijderen volgens de geldende regels.