Nu de bussen van de Grote Markt zijn verdwenen, is er ruimte om het plein opnieuw in te richten. De nieuwe inrichting moet ervoor zorgen dat de Grote Markt aantrekkelijker wordt voor voetgangers. Wel blijft er ruimte voor fietsers in de vorm van twee noord-zuid routes over het plein. De ‘nieuwe’ Grote Markt moet een plek worden waar het fijn is om elkaar te ontmoeten en waar het prettig is om te verblijven. Met openbare - en commerciële zitmogelijkheden, speelelementen, water en groen. De werkzaamheden op het plein zijn op in september 2022 gestart. Om zo min mogelijk overlast te veroorzaken, zijn de werkzaamheden verdeeld over verschillende fasen. Tijdens elke fase is een ander deel van het plein afgesloten. Wanneer nodig, worden er omleidingsroutes voor fietsers en logistiek verkeer aangewezen. Alle winkels en woningen blijven gedurende de werkzaamheden wel gewoon bereikbaar. De verwachting is dat de werkzaamheden begin 2024 worden afgerond. Hier vind je een globaal overzicht van de fasering van de werkzaamheden. Deze planning kan op onderdelen nog wijzigen.
Sinds dit Groninger stadsplein tijdens de bevrijding in april 1945 grotendeels werd verwoest, is het onderwerp van een vrijwel voortdurend bouwproces. Er werden tijdens de wederopbouw gebouwen geplaatst die soms na enkele tientallen jaren alweer werden afgebroken. Maar na dertig jaar is de tweede bouw- en sloopronde klaar en kunnen we genieten van de vernieuwde Grote Markt.
De Grote Markt werd flink groter door de nieuwe gevellijnen aan de noord- en oostkant een stuk naar achteren te plaatsen. Achter de oostwand werd een groot cultuurcentrum gepland dat de Stadschouwburg en de Harmonie zou moeten vervangen. Granpré Molière was een van de grondleggers van de Delftse School, een stroming binnen de architectuur die historiserend wordt genoemd. Gebouwen uit deze stroming zien er oud uit, maar zijn dat niet. De Grote Markt van na de wederopbouw zou volgens zijn plannen dan ook zo'n historiserend uiterlijk krijgen. Aan de rechterzijde waren er bezwaar omdat de bouw van onder meer een cultuurcentrum ten koste zou gaan van de middenstand die daarvoor winkelruimte in moest leveren.
Aan de linkerzijde van het politieke spectrum waren er bezwaren tegen de stijl van Granpré Molière, die men te ouderwets vond. Dan speelden er op de achtergrond ook ruzies tussen enerzijds de gemeente die zoveel mogelijk wilde slopen en anderzijds de rijksdienst voor monumentenzorg die liever wilde herbouwen. Uiteindelijk gooide Granpré Molière in 1950 het bijltje er bij neer. Zonder een overkoepeld plan en visie werd de heropbouw van de Grote Markt vervolgens gebouw voor gebouw ter hand genomen.
Als eerste verscheen in 1954 het nieuwe gebouw van Vindicat aan de oostkant van de markt. Als laatste werd in 1974 de Naberpassage gebouwd op de grond die Granpré Molière in gedachte had voor een nieuw cultuurcentrum. Het eindresultaat was een binnenstad waar, op een paar liefhebbers van wederopbouwarchitectuur na, niemand blij van werd. De winkelstraat ging tijdens de bevrijding, op het Goudkantoortje na, helemaal verloren. Tot grote woede van de middenstand werd de Waagstraat niet herbouwd. De ruimte werd in 1963, bijna twintig jaar na de bevrijding dus, opgevuld met het Nieuwe Stadhuis.
Na veel vergaderen en tekenen werd een ontwerp van architect Jo Vegter achter het oude stadhuis gerealiseerd. Het was een schitterend gebouw. Maar helaas paste het wit marmeren gebouw totaal niet in de Groninger binnenstad. De meeste Stadjers vonden het foeilelijk en binnen de kortste keren moest de reinigingsdienst elke ochtend langskomen om alle hoeken, gaten en stegen van het gebouw met de hogedrukspuit schoon te maken. Bovendien was het al snel te klein voor het uitdijende ambtenarenapparaat.
Al in 1994, na amper dertig jaar in gebruik te zijn geweest, werd het afgebroken om plaats te maken voor het nieuwe Waagstraatcomplex van de Italiaanse architect Natalini. Het succes van de nieuwe Waagstraat maakte de geesten rijp voor nog meer sloop en nieuwbouw. In februari 2001 mochten de Stadjers naar de stembus voor een raadgevend referendum over een plan voor de nieuwe noordzijde van de Grote Markt. Dat plan voorzag in sloop en nieuwbouw van de noordwand, om zo ruimte te maken voor nog een groot warenhuis, bij voorkeur een vestiging van de Bijenkorf.
Aan het plan was een grote parkeergarage onder de Grote Markt gekoppeld. Onder het motto 'Geen gat in de Grote Markt' voerden tegenstanders een felle campagne. Maar liefst tachtig procent van de Groningers stemden tegen en de gemeente zette een streep door de verdere ontwikkeling van de noordwand. Achteraf gezien was dit een geluk bij een ongeluk. Want de Bijenkorf trok zich later terug uit Stad en V&D ging failliet.
Na een referendum in 2005 dat mislukte vanwege een te geringe opkomst, werd een plan uitgewerkt dat resulteerde in de bouw van het Forum en een nieuwe oostwand. De panden van apotheek Sissing, de Friesland Bank, Vindicat en de Naberpassage werden gesloopt. De rooilijn werd zeventien meter naar voren gebracht zodat de markt weer wat kleiner en intiemer werd. Er werden drie nieuwe panden gebouwd: Vindicat, The Market Hotel en Merckt op de hoek van de Oosterstraat. De parkeergarage achter de oostwand werd gesloopt en maakte plaats voor het Forum Groningen.
De Grote Markt was jarenlang de centrale verkeersrotonde van het Noorden. Pas door de invoering van het Verkeerscirculatieplan in 1977 kwam daar een einde aan. Maar het busvervoer hield nog jarenlang een station voor de V&D. Na de 'verbanning' van de stads- en streekbussen uit het centrum in 2022 ontstond de mogelijkheid om de Grote Markt, dat wil zeggen het plein zelf, aan te pakken. En dat is de afgelopen twee jaar gebeurd.
De karakteristieke grijze en zwarte stenen zijn verdwenen en maakten plaats voor een rood-bruine markt. De straten rondom de markt zijn weggehaald en er zijn fonteintjes, bankjes en bomen geplaatst. Vooral dat laatste is opvallend. In de meeste steden staan er bomen rond een plein, in Groningen staat nu een klein bos op de markt.
De herbouw van de verwoeste Grote Markt begon in 1952 en was in 1974 klaar. In 1996 werd alweer begonnen met de sloop van de eerste wederopbouwpanden en dertig jaar later ligt er eindelijk een auto- en busvrije Grote Markt. En is een flink deel van de na-oorlogse panden gesloopt en vervangen.
De reacties op de vernieuwde Grote Markt zijn in meerderheid positief. Volgens sommigen heeft de Grote Markt een deel van de vooroorlogse allure terug. Valt er nu nog wat aan te pakken? Vast wel. Misschien toch nog een keer de noordwand? Of het fietsverkeer dat de Grote Markt nu gebruikt als een breed uitgevallen fietspad? De toekomst zal het leren.
Thema’s en ontwerpbenadering
Locatie: Grote Markt Groningen. In opdracht van: Gemeente Groningen en VOgT. LANDSCAPE partners: VOGT LANDSCAPE. Periode: ’21-’24. Status: uitgevoerd. Aanleiding/Opgave: De Grote Markt is de centrale ontmoetingsplek van de stad en misschien wel de belangrijkste publieke ruimte van Noord-Nederland. Het ontwerpproces heeft de rijke geschiedenis van de plek als uitgangspunt genomen en hedendaags gebruik en elementen aangepast.
In het ontwerpproces is de Grote Markt gezien als ‘huiskamer van de stad’. Met het principe van de Spina is de ruimte geordend en zo veel mogelijk lege ruimte behouden. Een bomengroep aan de oostkant zorgt voor vergroening en verblijfskwaliteit, terwijl twee noord-zuid routes het fietsend verkeer mogelijk maken.
Spelen in de stad is niet beperkt tot specifieke speelplaatsen; langs de Spina zijn speelaanleidingen, water en groen geïntegreerd. Een windroos fungeert als ontmoetingsplek en is verhoogd geplaatst tussen het stadhuis, de Martinitoren en het Forum. De materialen verwijzen naar de geschiedenis rondom de Grote Markt, met baksteen als basismateriaal en Bentheimer zandsteen op speciale plekken.
Het Forum Groningen vormt een centraal cultureel knooppunt aan de oostkant van de markt, met een ontwerp van NL Architects. De aanleg van de Nieuwe Markt ontstond door de verplaatsing van de gevellijn en ondergrondse parkeergelegenheid. De publieke regie en participatie door de stad bleven gedurende het hele traject cruciaal.
In de huidige inrichting zijn de bussen verwijderd en vervangen door de Kattenbrug als verbindend stuk. De architectonische samenhang wordt bewaakt met een beeldkwaliteitsplan en aandacht voor sociëteit Vindicat. De publieke ruimte langs de oostwand is opgezet met een groene zone, bankjes, speel- en waterelementen, en duidelijke randen zodat de ruimte open blijft voor evenementen zoals kermissen.
Het project werd door de jaren heen getypeerd als risicovolle onderneming, maar heeft geleid tot een robuuste samenleving met een aantrekkelijk centrum. Publieke investeringen en samenwerking met marktpartijen hebben de oostzijde van de Grote Markt geholpen transformeren tot een levendig cultureel kwartier met verblijfskwaliteit en betere verbindingen.
Prijzen, erkenning en publieke waardering
Het Forum kreeg talloze prijzen en werd internationaal erkend: AIT Awards (2020), Architectenweb Awards (2020), Dutch Design Week (2020), Groninger Architectuurprijs (2014-2020), BNA Beste Gebouw van het Jaar (2020) en meer. Ook de transformatie van de oostzijde werd bekroond met de Neprom-prijs voor locatieontwikkeling (2021).
De opening van het Forum in november 2019 markeerde een keerpunt; de oostzijde werd integraal onderdeel van routes, gewoontes en centrumbeleving. De publieke opinie bleek uiteindelijk positief, en de lange doorlooptijd werd gezien als kenmerk van ambitieuze stedelijke ontwikkelingen.
- Er zijn twee noord-zuid fietsroutes over het plein: Oude Ebbingestraat naar Gelkingestraat en Oosterstraat richting Kreupelstraat.
- Het midden van het plein blijft open voor kermis en andere evenementen.
- De windroos fungeert als centraal ontmoetingspunt en is hoger geplaatst tussen de belangrijkste monumenten.
Waarom de Grote Markt nu zo Meestergroep is
De transformatie laat zien hoe publiek beleid, stedenbouw en cultuur elkaar versterken. Door voortdurende publieke betrokkenheid, slimme materiaalkeuzes en een doordachte ruimtelijke indeling is de Grote Markt nu een volwaardige ontmoetingsplek, die zowel winkelend publiek als bewoners en bezoekers aantrekt.
Kernpunten in korte volgorde
- Verlies van busverkeer en invoering van groen en water; twee fietsroutes over het plein.
- Verplaatsing van gevellijnen en reconstructie van oost- en noordwanden; Forum als cultureel kernpunt.
- Nieuwe bomengroep en meer verblijfskwaliteit langs de oostkant; bomen, banken en speelvoorzieningen.
- Materiaalkeuzes met baksteen en Bentheimer zandsteen; historische referenties verbonden met hedendaags gebruik.
- Publieke en commerciële functies, wonen en verblijven geïntegreerd in het stadsblok.
tags: #grote #markt #verbouwing