De Geschiedenis en Verbouwingen van de Nieuwe Kerk in Delft

De Nieuwe Kerk in Delft, een monumentaal gebouw aan de Markt, heeft door de eeuwen heen talloze tegenslagen gekend, waaronder rampen, natuurgeweld en godsdienstige conflicten. Ondanks deze uitdagingen heeft de kerk altijd standgehouden en is zij een belangrijk onderdeel van de stad Delft gebleven. De kerk staat met zijn 108,75 meter hoge toren, na de Domtoren in Utrecht, bekend als de hoogste kerktoren van Nederland en is tevens de rustplaats van Willem van Oranje en vele leden van het Huis van Oranje-Nassau.

Vroege Geschiedenis en Ontstaan

De oorsprong van de Nieuwe Kerk gaat terug tot 1351, toen de bedelaar Symon op de Markt een visioen kreeg van een gouden kerk gewijd aan de Moeder Gods. Jan Col, een inwoner van Delft, bleef dit visioen dertig jaar lang ervaren en verkondigde de overtuiging dat Maria wilde dat er op deze plek, die destijds dienstdeed als galgenveld, een kerk zou verrijzen. Met steun van twee devote begijnen werd in 1381 begonnen met de bouw van een houten kerk, gewijd aan Maria. Deze kerk werd op 6 juli 1382 gewijd.

Twee jaar later, op 11 augustus 1384, werd de eerste steen gelegd voor een stenen basiliek die de houten kerk moest omringen. De bouw van het hoogkoor begon, gevolgd door de fundering van de toren op 6 september 1396. De toren was precies 100 jaar later, op 6 september 1496, voltooid. Het dak van de kerk werd van hout gemaakt vanwege de onsolide grond, en de grond rond de toren werd verstevigd met grote hoeveelheden steen.

De bouw van deze laat-gotische kruisbasiliek begon in 1384 met het koor en dwarsschip in het vierde kwart van de veertiende eeuw. Het koor, voltooid in het derde kwart van de vijftiende eeuw, is uitgevoerd in de klassieke gotische stijl. In tegenstelling tot wat vaak te zien is, steekt het transept aan de zuidzijde niet of nauwelijks buiten het driebeukige schip.

Rampen en Herstellingen

De Stadsbrand van 1536

Op 3 mei 1536 werd Delft getroffen door een verwoestende stadsbrand, die waarschijnlijk door blikseminslag in de Nieuwe Kerk was ontstaan. De brand legde een groot deel van de stad in de as, en de kerk leed zware schade. De toren brandde gedeeltelijk af, het orgel, de klokken en de gebrandschilderde ramen gingen verloren, en een van de daken stortte in. Hoewel de muren en zuilen grotendeels bleven staan, was al het natuursteenwerk door het vuur aangetast. De schade werd hersteld met pleisterwerk, en de houten gewelven en daken werden herbouwd. De sierlijke spits van de toren kon niet meer worden hersteld en werd vervangen door een eenvoudigere, kortere spits met acht dakkapellen.

De Delftse Donderslag (1654)

Op 12 oktober 1654 ontplofte een grote hoeveelheid buskruit in de Delftse kruitopslagplaats, een gebeurtenis die bekend staat als de Delftse Donderslag. De muren van de Nieuwe Kerk werden ontzet, en ook de daken en ramen liepen aanzienlijke schade op. Om instorting te voorkomen, moesten er later schoorbalken onder de gewelven van de lichtbeuken worden aangebracht, wat de ruimtewerking van het interieur negatief beïnvloedde.

Latere Beschadigingen en Herstel

In 1872 werd de spits van de toren opnieuw door blikseminslag beschadigd. De architect Pierre Cuypers ontwierp de huidige spits. Het bovenste achtkantige gedeelte van de toren is opgetrokken uit Bentheimer zandsteen, een materiaal dat gevoelig is voor verwering door luchtvervuiling en zure regen, wat heeft geleid tot de donkere kleur van de toren.

Verbouwingen en Restauraties

Plannen rond 1500

Rond 1500 bestonden er plannen om de gehele Oude Kerk te verbouwen in een sobere, bakstenen stijl. Dit gedeelte is hoog met grote gotische vensters en veel versiersels, en vooral: opgetrokken in dure, lichte natuursteen. Er was sprake van religieuze hoogconjunctuur, en de Oude Kerk kende een cultus rond een beeld van Onze Lieve Vrouwe van Zeven Smarten. Met de financiële steun van pelgrims konden grootse verbouwingsplannen worden gemaakt, waarbij de kerk geleidelijk in natuursteen moest worden omgebouwd tot een kathedraal. De noordelijke dwarsbeuk, waar het Mariabeeld stond, was het beginpunt.

De Reformatie en het Praalgraf

Tijdens de protestantse Reformatie in de zestiende eeuw viel de Nieuwe Kerk toe aan de gereformeerden. De meeste voorouders van Willem van Oranje liggen begraven in de Grote Kerk in Breda. Echter, na de dood van Willem van Oranje in 1584, en omdat Breda in handen van de Spanjaarden was, werd de Nieuwe Kerk in Delft gekozen als zijn rustplaats. In 1623 werd een praalgraf voor hem voltooid, ontworpen door Hendrick de Keyser. Na Willem van Oranje zijn nog 45 leden van het Huis van Oranje en het Huis van Oranje-Nassau bijgezet in de grafkelder van Oranje-Nassau, die hiervoor aanzienlijk is uitgebreid.

Aanpassingen in de 20e Eeuw

In de jaren '30 van de vorige eeuw onderging de Nieuwe Kerk een aantal ingrijpende aanpassingen, waaronder het verwijderen van het pleisterwerk van de muren, wat de uitstraling van het interieur sterk veranderde. Tussen 1923 en 1939 vond een grootschalige restauratie plaats, waarbij het koor werd gerestaureerd en de muren werden schoongehakt om het oorspronkelijke materiaal zichtbaar te maken. Het houten plafond werd verwijderd en het tongewelf in het koor werd hersteld en voorzien van een nieuwe eikenhouten beschieting. Jacob Por voorzag de gewelfbeschieting in het koor van een kleurige decoratieve beschildering.

Vervolgens werd het overige deel van de kerk gerestaureerd onder leiding van architect Van der Kloot Meyburg, met subsidie van de staat, de provincie Zuid-Holland en de gemeente Delft. Ook hier kwamen de sporen van de brand van 1536 aan het licht. Het baksteenwerk van de wanden bood beter weerstand tegen het vuur, maar ook hier moesten grote oppervlakken worden vernieuwd. Een belangrijke verbetering was het verwijderen van het houten plafond.

Recente Restauraties en Controverses

Vanaf 2013 is begonnen met de restauratie van de Nieuwe Kerk. De Hervormde Gemeente had plannen voor een ondergrondse uitbreiding met een faciliteitenkelder van 550 m², bedoeld om evenementen in de kerk te faciliteren. Deze uitbreiding stuitte op verzet vanwege het beperkte budget voor archeologisch onderzoek, waardoor slechts een klein percentage van de meer dan 2000 graven zou worden onderzocht. Ondanks fel verzet van lokale geschiedenis- en archeologieliefhebbers en juridische procedures, werd uiteindelijk een bouwvergunning verleend.

Tijdens de restauratie van 2013-2017 laaide de discussie weer op om het interieur opnieuw te stukadoren, maar dit is niet gebeurd. Door het verwijderen van de banken is een fraaie open ruimte ontstaan. Binnenkomend onder de toren betreedt men het middenschip met direct zicht op het koor met het grafmonument van Willem van Oranje. Het middenschip en de zijbeuken van schip en koor kennen een houten gewelf. Alleen de kooromgang heeft stenen gewelven.

De Nieuwe Kerk in Context van Delftse Kerken

De Nieuwe Kerk is niet de enige monumentale kerk in Delft. De Oude Kerk, met de bijnaam 'Scheve Jan', staat bekend om zijn scheve toren met een knik, ontstaan door de onbekende ondergrond tijdens de bouw. De Maria van Jessekerk aan de Burgwal valt op door zijn twee verschillende torens. De Waalse Kerk, voorheen een hofkapel van Willem van Oranje, is onderdeel van het Museum Prinsenhof Delft.

De Nieuwe Kerk heeft nationale bekendheid verworven door het grafmonument van Willem van Oranje en de Koninklijke grafkelders. Delft is bekend door zowel de Oude- als de Nieuwe Kerk, die fraai gesitueerd zijn. De toren van de Nieuwe Kerk vertoont verschillende kleuren natuursteen, waaronder Ledesteen en Bentheimer zandsteen, wat bijdraagt aan het gevarieerde beeld door de verschillende verweringspatronen.

tags: #groten #kerk #delft #verbouwing