Architectuurhistoricus Valentijn Carbo bezoekt museum Het Schip in Amsterdam. Dit opvallende gebouw is volledig in de Amsterdamse stijl. De nostalgische architectuur wordt op een prachtige manier getoond. Ruim 100 jaar geleden ontstaat in onze hoofdstad een nieuwe bouwstijl; De Amsterdamse School. Ondanks de naam kwam het overal in Nederland voor.
Dit gebouw werd ontworpen door architect Michel de Klerk en heette in de volksmond 'Het Schip'. Voorheen woonde vele arbeiders in krotwoningen onder slechte omstandigheden. Dat kon zo niet langer. De overheid, woningcorporaties en architecten sloegen in 1901 de handen ineen met als doel het realiseren van betaalbare en goede woningen voor iedereen. Het was een belangrijk moment in de geschiedenis!
In het museum vind je ook een heel bijzonder postkantoor. Het is het enige postkantoor uit de jaren '20 dat nog in de originele staat te bekijken is. Het postkantoor werd speciaal ontworpen voor het woningblok. Het postkantoor was tot 1999 in gebruik. Michel de Klerk verzorgde ook het interieur van het postkantoor. Het was de missie van Michel de Klerk om met Het Schip duidelijk te maken dat arbeiders recht hadden op goede en mooie woningen. En daarin heeft hij zichzelf écht overtroffen.
Van de drie blokken arbeiderswoningen bij het Spaardammerplantsoen betekende vooral het derde, gebouwd voor een socialistische woningbouwvereniging, de doorbraak van de Amsterdamse School. Het 32.000 m2 grote complex wordt in 1920 gerealiseerd en heeft een driehoekige plattegrond opgebouwd uit vier verdiepingen. De naam ‘Het Schip’ kan worden ontleend aan de langwerpige vorm van het blok. Het complex telt 102 woningen in wel achttien verschillende woningtypes, waarvan het meest voorkomende drie kamers heeft. Buiten deze woningen omvat het Schip ook een ontmoetingsruimte voor de bewoners, een school en een postkantoor.
Voor het postkantoor ontwerpt De Klerk ook het interieur met balies, stoelen en een telefooncel. Dit postkantoor wordt in 2001 gesloten; niet snel hierna wordt hier Museum Het Schip gevestigd. Aanvankelijk is het museum een tijdelijk project dat wordt gestart om het 100-jarige bestaan van de Woningwet onder de aandacht te brengen. Vanwege het grote succes wordt al snel een permanente status toegekend aan het museum. Het museum bevat ook een museumwoning die een indruk geeft van de woonomstandigheden in het complex in de jaren twintig van de twintigste eeuw. Daarnaast is er een museumruimte met informatie over de geschiedenis van het gebouw en de Amsterdamse School. Sinds 2005 is in het gebouw ook een lunchroom geopend. In 2016 is het schoolgebouw dat onderdeel is van het bouwblok deel geworden van het museum.
De Klerk zijn expressionistische stijl komt in Het Schip duidelijk naar voren. De gevels zijn een toonbeeld van virtuoos metselwerk van rode baksteen, waarin ramen en portieken in allerlei vormen met sculpturen en belettering zijn samengebracht tot een ‘Gesamtkunstwerk’. Van de twee lange gevels is die aan de Oostzaanstraat het meest bescheiden, die aan de Zaanstraat - direct aan het spoor - heeft een sterk horizontaal karakter. Het tweede opvallende kenmerk van het exterieur zijn de met dakpannen bedekte daken die tot op de gevel reiken. Aan de korte kant, in de Hembrugstraat, markeert een toren een pleintje; dit ensemble is niet alleen een symbool geworden van de Amsterdamse School, maar ook een mikpunt van de latere kritiek op deze stroming.
Amsterdamse School is een Nederlandse beweging in de architectuur. Wat zijn de kenmerken en de bouwstijl van deze stroming? Hieraan kun jij de gebouwen van de Amsterdamse School herkennen. Architecten Michel de Klerk, Jan van der Mey en Piet Kramer ontwikkelden rond 1910 een nieuwe bouwstijl. Zo ontstond, als reactie op het sobere rationalisme, de expressieve stijl van de Amsterdamse School. Het Schip in Amsterdam, 1917-1920 (Michel de Klerk). Beeld: Jvhertum
Is Berlage Amsterdamse School?
Een misverstand dat soms wordt gemaakt is dat de bekende architect H.P. Berlage onderdeel was van de Amsterdamse School. Maar dat is niet waar. De Amsterdamse School wilde zich juist afzetten van het rationele werk van Berlage en zijn Beurs van Berlage. De expressieve bouwstijl is te vinden in veel openbare bouwwerken, waaronder scholen en (sociale) woningbouw. De meeste gebouwen werden tussen ongeveer 1910 en 1930 gemaakt. De bekendste voorbeelden zijn Het Schip en De Dageraad in Amsterdam, ontworpen door boegbeeld Michel de Klerk en Piet Kramer. Het waren oorspronkelijk woningblokken en zijn nu locaties van Het Amsterdamse School Museum.
Brug 400 met brughuisje in stoepavorm in Amsterdam door Piet Kramer, 1921. Foto: Gert-Jan Lobbes. Wist je dat de architecten van de Amsterdamse School niet alleen gebouwen ontwierpen? Ze werkten een visie uit voor het hele straatbeeld. Zo zijn er ook postbussen, afvalbakken en urinoirs in Amsterdamse School-stijl gemaakt.
Kenmerken en voorbeelden
- Expressieve vormen, baksteen, horizontale lijnen en versierde gevels.
- Indonesische invloeden in sommige huizen, meubels en kunstvoorwerpen.
- Golvend metselwerk, roedeverdelingen in ramen en dekpanelen, dakranden die een verlengstuk van de gevel vormen.
- Interieurs en meubels maakten deel uit van het ontwerp, inclusief straatmeubilair.
Wooncomplex De Dageraad, ontworpen door Michel de Klerk en Piet Kramer, 1918-1923. Foto: Marcel Westhoff, 2022. De Indonesische vormen, kleuren en materialen maakten grote indruk op de vernieuwers van de Amsterdamse School. De tentoonstelling Indonesië en de Amsterdamse School laat nog meer van die invloed zien in Nu te Zien!.
Rodende kenmerken en invloed
De Amsterdamse School is veel meer dan een architectuurstroming: het is een gevoel en een stijl die warmte, expressie en vakmanschap ademt. Wie door Amsterdam wandelt, kan de invloed nauwelijks missen: speels metselwerk, golvende lijnen, sculpturale gevels en ongeëvenaarde aandacht voor detail. Deze stroming droeg bij aan een totale ervaring van straat en woning, inclusief meubels, straatmeubilair en architectonische details.
Het Schip en de Woningwet maakte de bouw van betaalbare woningen mogelijk: de Woningwet van 1901 bood leningen aan woningbouwverenigingen, waardoor arbeidersgezinnen betere woonomstandigheden kregen. In de Spaarndammerbuurt ontstonden drie woningcomplexen van De Klerk, met Het Schip als bekendste voorbeeld; dit blok werd uiteindelijk een museum en symbool van de beweging.
Het Schip werd tussen 1914 en 1921 gebouwd als wooncomplex voor arbeiders. Het resultaat: een expressief gebouw, vol baksteen, versieringen en opvallende kleuren. Functionaliteit stond ondergeschikt aan uitstraling. Balkonnetjes zijn soms niet te gebruiken en een toren is puur decoratief. De woningen zelf waren toen opmerkelijk luxe en werden gezien als ‘paleizen voor arbeiders’.
- Het gebouw weerspiegelt de ideologie van emancipatie en toegankelijkheid van schoonheid voor arbeiders.
- Interieurontwerp omvatte postkantoor, gevelbeelden en glas-in-loodramen die telegrafie en communicatie verwezen.
- Museum Het Schip biedt rondleidingen en tentoonstellingen over de Amsterdamse School en De Klerk’s werk.
Conclusie (niet als apart afsluitend hoofdstuk)
Het Schip staat als een märkte mijlpaal van de Amsterdamse School: een expressieve bakstenen collage waarin straatbeeld, woningen en interieurs samenkomen tot een Gesamtkunstwerk. De beweging verspreidde zich nationaal en beïnvloedde ook openbare gebouwen, bruggen en straatmeubilair, waardoor de Amsterdamse School een menselijke, warme uitdrukking gaf aan de Nederlandse wederopbouwperiode.
tags: #het #schip #amsterdamse #school #gevel