De Nederlandse taal barst van de spreekwoorden en uitdrukkingen. We kruipen door het oog van de naald, (ver)kopen weleens een kat in de zak en vallen daardoor af en toe door de mand. Maar waar komen die spreekwoorden eigenlijk vandaan?
Over de herkomst van dit spreekwoord, dat ‘doorzien worden’ betekent, bestaat enige onduidelijkheid. Volgens F.A. Stoett (zie Onze Taal) ligt de oorsprong van deze uitdrukking er mogelijk in dat iemand een beschuldiging eerst ontkent en vervolgens moet toegeven dat dit toch waar is door de vele tegenargumenten of -bewijzen. Men is het er echter niet over eens waar het woord ‘mand’ vandaan komt. Er zou vroeger een straf kunnen zijn geweest, waarbij iemand zonder eten en drinken in een mand boven het water werd gehangen. Na verloop van tijd sneed de gestrafde dan zelf maar het touw door als hij het niet meer volhield. Ook zou het ermee te maken kunnen hebben dat meisjes vroeger een mand met een zwakke bodem gebruikten om jongens duidelijk te maken dat ze hun avances niet op prijs stelden.
Dit spreekwoord betekent dat iemand ternauwernood aan een bepaald gevaar ontkomt. Het spreekwoord heeft een Bijbelse oorsprong en is afgeleid van een uitspraak van Jezus: “Het is gemakkelijker voor een kameel om door het oog van de naald te gaan dan voor een rijke om het koninkrijk van God binnen te gaan.” Volgens Bijbel en Cultuur kan ‘het oog van de naald’ hierbij naar twee zaken verwijzen. Ten eerste kan het gaat om de naald waarmee kameeldrijvers hun tuig herstellen. Iemand die een bord voor zijn kop heeft, gaat vooral zijn eigen gang en doet verder niets met signalen van anderen.
Maar waar komt dit spreekwoord nu eigenlijk vandaan? Volgens F.A. Stoett (aangehaald door Onze Taal) gaat de uitdrukking terug tot in de zeventiende eeuw. Het zou kunnen verwijzen naar een houten bordje dat een stier voor zijn kop had hangen, zodat hij niet voor zich uit kon kijken. Volgens Van Dale klopt deze oorsprong niet, omdat de betekenis van het spreekwoord juist het tegenovergestelde is. Een andere optie, die K. ter Laan aankaart, is dat een koe die niet op het land wilde blijven een plank voor zijn kop kreeg. Een kat in de zak is een aankoop waar iemand niet tevreden over is.
Er zijn volgens IsGeschiedenis twee theorieën over de herkomst van deze uitdrukking. De eerste theorie houdt in dat bonthandelaren weleens katten in andere kleuren dan zwart (de meest populaire kleur voor bont) probeerden te verhandelen door deze kat in een zak te doen. De koper had dan dus een miskoop gedaan. Een andere theorie is gebaseerd op oude volksverhalen. Volgens volksverhalen bestond er een wisseldaarder, een fictieve munt die altijd terugkwam bij de eigenaar. Om die wisseldaarder in je bezit te krijgen, moest je ’s nachts met een kat in een zak op een kruispunt gaan staan.
Volgens Stoett betekent ‘hart’ in deze uitdrukking ‘moed’. Hij geeft de volgende verklaring voor het spreekwoord: een soldaat zonder hart, oftewel moed, onder zijn riem (een band die over de borst loopt), gold als een lafaard. Bij deze persoon is het dus nodig om extra hart (moed) in zijn lichaam aan te brengen, dus om hem een hart onder de riem te steken. Een veeg teken is een zeer slecht voorteken. In deze uitdrukking is veeg een verouderd bijvoeglijk naamwoord dat ‘onheilspellend’ betekent. Het komt zeker al sinds de dertiende eeuw voor in het Nederlands. Veeg is helemaal terug te herleiden tot het Protogermaans. Dat is de taal die aan de basis ligt van alle huidige Germaanse talen, waaronder het Nederlands, Duits en Engels. In het Protogermaans betekende faiha, faigja ‘vijandig’ en later ‘ten dode gedoemd, ten dode opgeschreven’.
Die laatste betekenis ontstond doordat een vijand volgens het Oudgermaanse recht vogelvrij werd, omdat hij de vrede had verbroken. Een uitdrukking die min of meer hetzelfde betekent als een veeg teken is een teken aan de wand (‘een dreigende waarschuwing’). Deze uitdrukking komt uit de Bijbel. Met een donatie van € 5 steun je Onze Taal. Op het schilderij De bedreigde Zwaan van Jan Asselijn is veel meer te zien dan een boze zwaan die met zijn vleugels slaat. Eigenlijk gaat het over een politiek conflict dat Nederland in de Gouden Eeuw verdeelde: Johan de Witt tegen de Oranjes. Volg de Klokhuis tour en kom alles te weten over de Nachtwacht, het beroemdste schilderij van Rembrandt van Rijn. Astrid Sy schrijft jeugdboeken waarin geschiedenis een belangrijke rol speelt. Zoals in haar boek De glazenwasser van het Rijksmuseum.
Verbonden thema’s en aanwending in cultuur
Het gaat over de wijze waarop uitdrukkingen in het dagelijks taalgebruik worden gebruikt om stellingen te verduidelijken. Als tekstschrijver of communicatieprofessional op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen? Dan is Tekstblad jouw lijfblad. Want Tekstblad is hét tijdschrift over tekst en communicatie. Van de speeches van Mark Rutte en de nieuwste inzichten in SEO tot de joviale toon waarop bedrijven als Etos en IKEA klanten aanspreken. En het blad wordt gemaakt door communicatiewetenschappers, schrijftrainers en tekstschrijvers. Een veeg teken is een zeer slecht voorteken. In deze uitdrukking is veeg een verouderd bijvoeglijk naamwoord dat ‘onheilspellend’ betekent. Het komt zeker al sinds de dertiende eeuw voor in het Nederlands. Veeg is helemaal terug te herleiden tot het Protogermaans. Dat is de taal die aan de basis ligt van alle huidige Germaanse talen, waaronder het Nederlands, Duits en Engels. In het Protogermaans betekende faiha, faigja ‘vijandig’ en later ‘ten dode gedoemd, ten dode opgeschreven’.

In het Rijksmuseum hangen schilderijen die honderden jaren oud zijn en die het verhaal van de Gouden Eeuw vertellen. Rembrandt is een wereldberoemde schilder. In 1642 schilderde hij De Nachtwacht. Het schilderij hangt in het Rijksmuseum in Amsterdam. Rembrandt maakte ook veel andere schilderijen. Honderdduizenden mensen uit de hele wereld komen naar het Rijksmuseum om de Nachtwacht en al z'n andere schilderijen te bewonderen. In het Rijksmuseum is een aantal schilderijen te bewonderen van Rembrandt. Je kunt naar het museum gaan en daar lekker ronddwalen en kijken. Maar je kan de collectie van het Rijksmuseum ook online bekijken. De topstukken of de kunstwerken van jouw favoriete kunstenaar. Je kunt ook de Nederlandse geschiedenis volgen in kunststukken. Neem een kijkje en laat je verrassen. In Amsterdam staat het Rijksmuseum. De kunstwerken die er tentoongesteld worden, vertellen een verhaal over de geschiedenis van Nederland. Het Rijksmuseum is een bijzonder gebouw met unieke kunstwerken uit de Nederlandse geschiedenis, vooral uit de Gouden Eeuw. Zoom in op het gebouw met deze interactieve schoolplaat en ontdek de topstukken van het museum. Meer weten over de bijzondere verhalen bij het gebouw?

In 2019 is het 350 jaar geleden dat schilder Rembrandt van Rijn overleed. Daarom laat het Rijksmuseum in Amsterdam alle tekeningen, schilderijen en prenten die ze van Rembrandt hebben in het museum laten zien. In het Rijksmuseum hangen schilderijen die al honderden jaren oud zijn. Die schilderijen hebben in al die jaren van alles doorstaan, maar toch zien ze er vandaag de dag nog heel goed uit! Pascal gaat naar het Ateliergebouw naast het Rijksmuseum. Als je goed oplet, kun je in kunstwerken sporen zien van slavenhandel en slavernij. Handelaren van de VOC en WIC verkochten namelijk niet alleen grondstoffen en producten, ze handelden ook in mensen. De VOC en de WIC waren grote bedrijven die in de zeventiende en achttiende eeuw met enorme schepen de hele wereld over gingen om veel geld te verdienen en oorlog te voeren. Ze kochten en verkochten luxe producten zoals specerijen, koffie en zijde. Op het schilderij ‘Het vrolijke huisgezin’ van Jan Steen is het een gezellige bende. De schilder wilde laten zien hoe het volgens hem juist niet hoort. Ouders moeten hun kinderen het goede voorbeeld geven, vond hij. Een moralistisch schilderij dus.
Op het Winterlandschap met schaatsers van Hendrick Avercamp is van alles te zien. Op het ijs komen alle soorten mensen samen: rijke mensen en bedelaars. Ook schildert Avercamp allerlei grapjes: mensen die omvallen of tegen een boom plassen bijvoorbeeld. In de Gouden Eeuw is Nederland een wereldmacht, ook op zee. Onder leiding van admiraals als Michiel De Ruyter worden gebieden veroverd en zeeoorlogen uitgevochten. In de Gouden Eeuw woedde er een strijd tussen katholiek Spanje en protestant Nederland: de 80-jarige oorlog. Daarover gaat dit schilderij van Adriaen Pietersz. van de Venne. De katholieken en protestanten vissen letterlijk naar zieltjes.
De geschiedenis van Nederland in 13 minuten
Finetuning en historische nuance
De uiteenlopende theorieën laten zien hoe complex de oorsprong van spreekwoorden kan zijn en hoe interpretaties door de tijd heen veranderen. Het is daarom belangrijk om bronnen kritisch te bekijken en verschillende perspectieven naast elkaar te zetten. De taal evolueert voortdurend en uitdrukkingen krijgen door maatschappelijke ontwikkelingen soms nieuwe betekenissen of voorkomen. Het bestuderen van zo’n uitdrukking biedt een venster op geschiedenis, cultuur en taalcontact door de eeuwen heen.
| Onderwerp | Theorie of bron | Betrokken figuur | Betekenis |
|---|---|---|---|
| Doorzien worden | Oorsprong uit bijbel en kameel | Jezus, kameel | Moed en doorzien van bedrog |
| Kreeg een kat in zak | Bonthandel met kat in zak | Spelers op markt | Miskoop |
| Veeg teken | Protogermaans, vijandig | Woordhistorie | Slecht voorteken |