Patiënten met covid-19 verblijven vaak langdurig in isolatie omdat ze mogelijk nog besmettelijk zijn voor hun omgeving.
Klinisch viroloog Jeroen van Kampen: ‘We hebben gekeken hoelang mensen met een ernstige vorm van covid-19 infectieuze virussen uitscheiden. Daarmee bedoel ik: virusdeeltjes die in staat zijn om andere cellen te infecteren.
Op dit moment wordt dat gedaan met een techniek die polymerase chain reaction (pcr) wordt genoemd. Die methode is heel gevoelig, maar er zit ook een nadeel aan, vertelt Van Kampen.
Je weet niet of het virus nog infectieus is. Je meet namelijk ook ‘los’ genetisch materiaal, of kapotte virusdeeltjes. Dat betekent dat een patiënt met die test wekenlang ‘positief’ kan scoren, zonder dat de patiënt besmettelijk is.
Zelfs patiënten die zijn opgeknapt kunnen met de pcr-test positieve testresultaten laten zien.
Al in een vroeg stadium van de corona-uitbraak zagen de artsen en onderzoekers de druk op de ic-afdelingen toenemen.
De besmettelijkheid van een virus kan worden bepaald in het laboratorium: gekweekte cellen worden blootgesteld aan patiëntmateriaal, bijvoorbeeld sputum of slijm en cellen uit de nasopharynx en oropharynx, en als er infectieuze virussen in dat patiëntmateriaal bevinden, infecteren die de cellen.
Daarmee vervormen de cellen, maar die vervorming op zich is geen sluitend bewijs voor de aanwezigheid van actieve virussen; daarom wordt een kleurreactie ingezet met antistoffen die specifiek reageren met het SARS-CoV-2 virus.
Van Kampen noemt het nadeel van dat testmodel dat het een bewerkelijke en langdurige methode is, zeker voor dit SARS-CoV-2 virus, want de veiligheidsvoorschriften om met dit virus te mogen werken zijn bijzonder streng.
Vroeger was de celkweektest dé standaardtest, maar de pcr-methode heeft die plek ingenomen.
Ze verzamelden materiaal van 129 patiënten die met ernstige covid-19-klachten verbleven op een ic- of medium-care afdeling en bepaalden hierin de aanwezigheid van viraal materiaal met pcr.
De aanwezigheid van infectieuze virusdeeltjes werd bepaald met de bewerkelijke celkweek/kleuring-test.
Bij circa 18% van de patiënten zagen we afgifte van besmettelijke virusdeeltjes.
Dat aantal lijkt misschien laag, maar dat heeft te maken met het moment waarop wij het patiëntmateriaal hebben verzameld.
Sommige patiënten waren toen al geruime tijd ziek. Hoe langer de ziekte voortduurt, hoe meer de besmettelijkheid daalt.
Bij een flink deel van de patiënten konden we dus geen infectieuze virussen meer vaststellen.
'Belangrijker dan die bevinding is dat we twee alternatieve metingen hebben gevonden die ons snel en betrouwbaar informeren over de besmettelijkheid van een patiënt.
De ene test is de bepaling van antistoffen tegen het SARS-CoV-2 virus in het bloed van de patiënt. Ook de pcr-test blijkt een goed alternatief voor de bewerkelijke celkweektest.
We zagen namelijk dat de hoeveelheid genetisch materiaal een betrouwbare indicator is voor de besmettelijkheid: onder een bepaalde hoeveelheid genetisch materiaal is de patiënt niet besmettelijk, boven een bepaalde grens is hij dat mogelijk wel.
De onderzoekers benadrukken dat de beslissing om iemand uit isolatie te halen niet alleen gebaseerd moet zijn op deze tests.
We hebben aangetoond dat ernstig zieke covid-19-patiënten tot zo’n vijftien dagen infectieus kunnen zijn.
De meeste gegevens die tot nu toe werden gepubliceerd, zijn gebaseerd op metingen bij patiënten met milde klachten. Dan wordt uitgegaan van een dag of tien.
Om te achterhalen op welk moment iemand met covid-19 het meest besmettelijk is, heeft een Schots team een systematisch literatuuroverzicht gemaakt. Ze vonden hiervoor 79 studies met in totaal 5.340 personen met covid-19, en publiceerden de resultaten in The Lancet.
De onderzoekers onderzochten de volgende zaken: Hoelang onderzoekers genetisch materiaal van het coronavirus konden vinden in verschillende stalen, ook stalen afkomstig van de bovenste luchtwegen.
Deze stalen verkregen ze bijvoorbeeld met een coronatest, zoals onze standaard PCR-test met de diepe neuswisser.
Hoelang ze levend virus konden vinden, wanneer ze dit virusmateriaal kweken in een lab; de studies die zochten naar het levende virus zijn veel moeilijker uit te voeren.
Maar 11 van de 79 studies in het overzicht deden dit.
Resultaten: Onderzoekers konden virusmateriaal in stalen uit de bovenste luchtwegen tot 83 dagen na de start van de symptomen detecteren, gemiddeld 17 dagen.
De grootste hoeveelheid virusmateriaal vonden ze in de eerste week na de start van de symptomen. In geen enkele studie konden onderzoekers nog levend virus aantonen 9 dagen na de start van de symptomen.
Bron Bron: SARS-CoV-2, SARS-CoV, en MERS-CoV viral load dynamics, duration of viral shedding, en infectiousness: een systematisch overzicht en meta-analyse in Lancet Microbe 2021.
Hoe moet je dit nieuws interpreteren? Weten wanneer iemand het meest besmettelijk is en correct inschatten hoe lang die besmettelijkheid duurt, is uiterst belangrijk om een pandemie onder controle te krijgen.
Virusmateriaal versus levend virus: onze standaard coronatest spoort het genetisch materiaal van het virus op in de neus en/of de keel. Bij iemand die positief test wil dit zeggen dat er virusmateriaal aanwezig is.
In het begin namen we aan dat de test alleen positief was als er levende virussen aanwezig waren. Inmiddels weten we dat we nog weken na het doormaken van covid-19 overblijfselen van dode virussen kunnen opsporen, maar geen levende virussen meer.
Je bent alleen besmettelijk als er levende virussen in je neus of keel zitten. Deze nieuwe studie bevestigt dit.
Uit deze studie en eerdere studies weten we dat iemand met een coronabesmetting het meest besmettelijk is voor anderen vanaf de start van de symptomen.
In de eerste week vinden we de grootste hoeveelheid virusmateriaal. Hoe zwaarder iemand ziek is, hoe meer hij hoest en hoe meer virussen hij kan verspreiden. Zodra je niet meer hoest, zal je ook minder virussen verspreiden.
We nemen aan dat de kans om andere mensen te besmetten blijft bestaan tot drie dagen na het stoppen met hoesten of drie dagen na het verdwijnen van de koorts.
We gaan er van uit dat je veertien dagen na het begin van de symptomen niet meer besmettelijk bent, op voorwaarde dat je geen symptomen meer hebt.
Besmettelijkheid zonder symptomen: in hoeverre mensen die zelf besmet zijn maar nog niet ziek zijn, besmettelijk zijn voor anderen blijft nog onduidelijk. Gemiddeld gezien zou iemand besmettelijk kunnen zijn vanaf twee tot drie dagen voor het begin van de klachten.
Conclusie: De kans dat je anderen besmet wanneer je covid-19 hebt, is het grootst in de eerste week dat je klachten hebt. Waarschijnlijk ben je het meest besmettelijk op de dag dat je klachten starten. Vroegtijdige isolatie is dus heel belangrijk.
Ben je besmet, maar ben je zelf (nog) niet ziek? Dan kan je ook anderen besmetten. Hoe groot die kans is, is minder duidelijk. Vermoedelijk kan je twee tot drie dagen voor je zelf ziek wordt al anderen besmetten.
Referenties en verdere context: Sciensano FACT SHEET COVID-19; systematische overzichten in The Lancet en andere publicaties; aanvullende evaluaties over virusuitscheiding en kweekbaarheid bij verschillende varianten en vaccinatiestatus.
Drie duidelijke conclusies: de besmettelijkheid is het hoogst aan het begin van de ziekte, PCR-positiviteit zegt niets over besmettelijkheid, en isolatiecriteria zijn mede gebaseerd op het mogelijk aanwezig zijn van levende virussen in de luchtwegen.
The lifecycle of SARS-CoV-2. Scientific version
- Het meest besmettelijk zijn mensen in de eerste week na het begin van de symptomen.
- PCR kan nog weken positief zijn, maar zegt niets over actuele infectieusheid.
- Levende virusdeeltjes verdwijnen doorgaans binnen ongeveer 9 dagen na symptomstart bij veel patiënten.
Samengevatte inzichten uit de belangrijkste bevindingen
- Besmettelijkheid is het hoogst in de beginfase en afneemt met de tijd, vooral als hoesten afneemt.
- PCR-positiviteit kan langer aanhouden dan de feitelijke besmettelijkheid.
- Alternatieve metingen zoals antistoffen en Ct-waarden kunnen helpen bij inschatting van besmettingsrisico.