In Nederland staan inmiddels 80 tot 100 gebouwen met gevels van strobalen. Bouwen met strobalen is eenvoudig, milieuverantwoord, energiezuinig, goedkoop en het levert een lichte constructie op en een gezond binnenklimaat. Strobalenbouw is zeker niet nieuw. Sinds de introductie van de strobalenpers in 1870 worden er ook strobalen gebruikt om bijvoorbeeld huizen te bouwen. Dat gebeurde voor het eerst in Nebraska. Verschillende van deze gebouwen zijn nog in goede staat.
Eén van de initiatiefnemers van het strobalengebouw in Halle is Theo Wagenaar (60). Gedwongen door de economische crisis moest hij vorig jaar het CBB verlaten. In zijn tijd bij het CBB schreef hij bijna honderd controleplannen voor iedere fase van het bouwproject. Een van die controleplannen gaat - niet geheel toevallig - over strobalenbouw. “Dat sluit aan bij mijn passie voor milieuverantwoord leven en bouwen.” Inmiddels wonen Wagenaar en zijn vrouw in een oude boerderij op deze grond, die ingrijpend is gerenoveerd. Tijdens de renovaties hebben we gebruik gemaakt van stroleemwanden. Die stroleemwanden zijn op diverse plaatsen in onze gerenoveerde woningen toegepast, onder meer als voorzetwanden voor de ongeïsoleerde steensmuren in de deel. Zo ontstond het idee om een bedrijfsgebouw op het terrein met strobalen te gaan bouwen. Er zijn 1.600 strobalen in het gebouw verwerkt.
Het materiaal ademt ook, dus dat resulteert in combinatie met leemstuc in een ademend huis met een gezond binnenklimaat. Fundering en draagconstructie van De Kruudhof zijn uitgevoerd door Bouwbedrijf Lettink uit Zelhem. Ik was trouwens aangenaam verrast dat de gemeente zonder problemen een bouwvergunning verstrekte. Dat is trouwens ook een reden om in Nederland niet met dragende strobouwgevels te werken - zoals in het buitenland wel gebeurt - maar met een houten draagconstructie. Daarnaast is het gewenst om een dak te hebben om de strobalen tijdens de bouw droog te houden. Lettink bouwde de houten draagconstructie met fraaie gebinten en sporenkap op uit douglas, dat afkomstig is uit een gebied net over de Duitse grens. Voor de kozijnen is accoyahout gebruikt. Een dak uit strobalen is te zwaar en bovendien brandgevaarlijk, legt Wagenaar uit. Opvallend zijn de grote overstekken die de gevel beschermen tegen vocht. De strobalen mogen absoluut niet nat worden verwerkt, anders krijg je later schimmelvorming en rotting.
Om de strobalenwanden zelf te kunnen realiseren hebben Wagenaar en zijn buurman een cursus gevolgd in België. Vervolgens hebben ze in Halle een proefopstelling gemaakt. De wanden zijn aan de binnenzijde afgewerkt met leemstuc en aan de buitenzijde met traskalk. De strobalen staan op een betonnen kim met een breedte van 500 mm. De doosconstructie is met moeren bevestigd aan de ingestorte draadeinden die uit de fundering steken. Door hier grindtegels rechtop tegenaan te brengen, is een soort trasraam gecreëerd dat het stucwerk aan de buitenzijde beschermt tegen beschadigingen en vocht. Door deze constructie komen de strobalen niet in direct contact met de ondergrond, in verband met vocht. Daarnaast is het belangrijk dat de strobalen niet later gaan werken, zodat het stucwerk gaat scheuren. Daarom moeten ze zoveel mogelijk onder druk worden gezet.
Dat is mogelijk door telkens hart op hart 1,40 meter tot 1,80 meter verticaal steigerplanken te bevestigen tussen de kimconstructie en de verdiepingsvloer. De hart op hart afstand van de steigerdelen wordt telkens zo gekozen dat twee strobalen tussen de planken moeten worden geperst, waardoor ze op spanning komen te staan. De strobalen worden in halfsteensverband aangebracht en telkens in twee lagen. Na twee lagen wordt er met een kettingzaag een sleuf gemaakt aan de bovenzijde in het hart van de strobalen, in de lengterichting. Vervolgens wordt de lat geborgd aan de steigerplanken en staan de strobalen dus ook in verticale richting onder spanning. Als extra versteviging van de eerste en de tweede laag onderling worden ook nog wilgentenen van bovenaf door de balen gestoken. Omdat de strobalen ook al op spanning worden aangevoerd op de bouwplaats, kunnen deze niet zomaar met een kettingzaag op maat worden gezaagd. De bekken van deze lijmtangen worden op de snijmaat om en om in het stro gedrukt en stevig vastgedraaid.
Houten draagconstructie en dak zijn gereed. Om scheurvorming in het stucwerk te voorkomen is het ook aan te bevelen om openingen in de gevel van vloer naar vloer te laten doorlopen. Als dit niet lukt, dan moet de ruimte boven het kozijn worden opgevuld met strobalen. Daarom worden die strobalen opgehangen aan de verdiepingsvloer. Als de wanden gereed zijn worden ze geschoren met een heggenschaar om ze stuc-gereed te maken. Daarbij dienen de kopse kanten van de steigerplanken als geleiding. Vervolgens worden de leidingen aangebracht. Elektraleidingen zijn te bevestigen aan de steigerplanken, de inbouwdoos ook. Als afwerking binnen is leemstuc het meest voor de hand liggend materiaal. De laatste laag is een afwerklaag in de gewenste kleur. Links en rechts van de steigerplanken en van de leidingen moet eerst een laag stuc worden aangebracht. De jute wordt hiermee ingeweld in het stucwerk. De jute zorgt voor een extra aanhechting van de leemstuc op en naast het hout. Tijdens het droogproces kunnen scheuren ontstaan. Deze worden hersteld met hetzelfde leemmengsel. Door het Nederlandse klimaat is leem niet geschikt om toe te passen als afwerklaag voor de buitenkant. Daarom wordt gebruik gemaakt van traskalk. Het materiaal is al honderden jaren oud en is de naamgever van het bekende ‘trasraam’ bij oudere gemetselde gebouwen.
Als voorbereiding op de eerste laag wordt een circa 300 mm brede strook steengaas bevestigd op de steigerdelen. Vervolgens wordt de eerste spuitlaag aangebracht. Desgewenst kan dit materiaal ook handmatig worden aangebracht. Tijdens het aanbrengen van deze laag wordt een extra wapeningsnet ingewreven. De eerste laag moet circa drie weken drogen voordat met de twee lagen kan worden begonnen. Deze laag wordt met een spaan afgewerkt als schuurwerk. Na droging blijft een licht grijze kleur zichtbaar.
Eén van de meest gestelde vragen bij het bouwen met strobalen is wel: is het brandgevaarlijk? Volgens Wagenaar niet. “Een strobaal is door zijn persing al sterk zelfdovend. Daarnaast worden de wanden aan alle zichtzijden afgewerkt met leem of kalk, waardoor een steenachtige laag ontstaat. In Duitsland is wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de bouwfysische eigenschappen van strobalen. Daarbij is er een brandwerendheid gemeten van 90 minuten. Het attest is beschikbaar. Er is ook een productcertificaat voor strobalen beschikbaar.
De Kruudhof is nagenoeg gereed. Aan de binnenzijde moeten alleen nog enkele ruimten verder worden afgewerkt, maar de meeste ruimten zijn al in gebruik. Theo Wagenaar startte in 2005 met zijn buren een zogenoemde ‘Pluktuin’, gebaseerd op het thema ‘Leven van het land’. De Kruudhof verzorgt de verbouw van groeten en fruit. Al snel ontstond het idee om bij de pluktuin een bedrijfsruimte te bouwen voor activiteiten en cursussen en kantoorruimte. De Kruudhof biedt sinds 20 mei 2014 ook onderdak aan een nieuwe loot aan de stam: Duurzaam Onderdak. Wagenaar legt uit: “De ambitie is om als eerste in Nederland seriematig strobalenwoningen te bouwen.”
Strobalen zijn een restproduct uit de landbouw. Afmeting: breedte x hoogte x lengte: ca. De verwerking tot wanden is eenvoudig en veilig. Afhankelijk van het ontwerp is het mogelijk snel te bouwen. De bepleisterde strobalen zijn uitstekend brandwerend (>B90). Stro en leem zijn gemakkelijke materialen; je kunt veel zelf doen en vrienden, familie of zelfs je kinderen betrekken. Strobalenhuizen zijn absoluut brandveilig omdat de balen zo vast geperst zijn dat er geen zuurstof bij kan. Stro bevat veel cellulose en een natuurlijke laag was, wat ongedierte minder aantrekt. Wel is het belangrijk dat stro droog wordt verwerkt om rotten te voorkomen. Een strobaal mag nooit nat worden, van oogst tot pleisterlaag.
In de praktijk zien we twee hoofdbenaderingen voor strobalenbouw: een houten frame draagconstructie met geperste strobalen, die aan de binnen- en buitenzijde af te werken zijn met leemstuc; of prefab strobouwpanelen waarin stro inblazen of inlagen isolatie kan bevatten. Ecococon levert prefab wandpanelen die op deze manier zijn opgebouwd; schoren in de elementen zorgen voor de nodige stabiliteit. Een tweede optie is houten frame met binnen- en buitenzijde panelen gevuld met biobased inblaasisolatie. Inblazen van isolatie biedt betere R-waarden, maar vereist zorgvuldige detailering rondom dampopen constructies.
De isolate van stro met leem aan de binnenzijde zorgt voor dampopen werking: vocht wordt tijdelijk geabsorbeerd en later weer afgestoten, wat bijdraagt aan een comfortabel en energiezuinig huis. Leemstuc op stro is circa 30-40 mm dik en wordt in drie lagen met een wapeningsnet aangebracht. Een dampopen bouwdeel is robuust omdat vocht aan binnen- en buitenkant kan uitdrogen. Dampopen en vochtregulerend bouwen heeft een positieve invloed op het binnenklimaat, los van ventilatie. Een belangrijk aspect van energiezuinig bouwen is de luchtdichtheid; kieren en naden laten ongewenste luchtstromen toe. De luchtdichte laag ligt aan de binnenzijde van de isolatie, terwijl de winddichte laag buiten ligt. De juiste dichtheid van de strobalen is cruciaal: ze moeten stevig geperst worden, en bij inbouw worden ze verder gecomprimeerd voor stabiliteit.
Welke dakconstructie past bij strobalenbouw? De keuze tussen spantendak en houten dakconstructie hangt af van de overspanning en complexiteit. Een spantendak maakt gebruik van driehoeken voor stabiliteit, ideaal bij grote overspanningen en behoudt ruimtelijke mogelijkheden binnenshuis. Een houten dakconstructie is eenvoudiger, vaak beter geschikt voor doe-het-zelvers en biedt een warme, natuurlijke uitstraling. Dakbedekking bepaalt duurzaamheid en uitstraling; populaire opties zijn dakpannen, bitumen, EPDM en riet. Isolatie en dampopen lagen voorkomen vochtproblemen; dampopen gaat verderdiffunderen. Een goede dakbedekking verhoogt de levensduur en minimaliseert lekkages.
Een afwerking van het dak en gevel is essentieel. Buitenafwerking met dampopen kalkpleister of dampopen geventileerde gevelbekleding is gebruikelijk. Binnenafwerking met leemstuc reguleert vocht en geeft een natuurlijk gevoel. Brandveiligheid is solide door persing en leemafwerking; in Duitsland is brandwerendheid getest tot 90 minuten bij strobalen met stucafwerking. Strobalen kunnen ook toegepast worden in prefab bouw, waarbij de onderdelen in fabriek worden gemaakt en op locatie in elkaar worden gezet. Prefab bouwen biedt voordelen zoals betere kwaliteit, minder weersafhankelijkheid en snellere bouwtijd.
Tot slot: strobalenbouw biedt een toekomstgerichte mogelijkheid voor betaalbare, energieneutraal en milieuvriendelijk wonen. De combinatie van stro en leem levert een ademend, gezond binnenklimaat en een sterke, duurzame constructie op. Voor mensen die willen bouwen met stro geldt: betrek een ervaren strobouwer bij het proces en plan zorgvuldig om droogte, ventilatie en waterdichtheid te waarborgen.
Werking Strobalenbouw
Tevens bieden seriale stappen richting bredere toepassing in Nederland kansen: van initiatieven zoals Duurzaam Onderdak tot concrete casco-opdrachten en collectieve particuliere opdrachtgeverschappen (CPO).