Jaarlijks is er zorg nodig voor het in stand houden van rieten daken. Naarmate een rieten dak ouder wordt, is er meer zorg nodig. Die zorg wordt beloond met een langere levensduur. Regelmatig krijgt de RCE vragen over het rieten dak. Wat is de minimumdikte voor een waterdicht dak? Kan een rieten dak worden gerepareerd en verlengt dit de levensduur? Zijn algen en mossen op het dak schadelijk voor het riet en wat kan gedaan worden om te voorkomen dat nesten bouwende vogels het wegpikken?
De constructie van het rieten dak aan de nokzijde. Een ondertoren van een wipmolen waarop de gesmede riethaken zichtbaar zijn op stijlen en regels. Foto: G. Riet genaaid met twijgen en een gaarde van wilgenhout. Foto: G. Vanuit sober- en doelmatigheid komt het vaak voor dat er 1, 2 of 4 velden riet op het achtkant worden vervangen. Riet wordt met touw vastgenaaid op de molen, een metalen gaarde helpt om het riet tijdelijk op de plek te houden. Riet wordt met touw vastgenaaid op de molen, een metalen gaarde helpt om het riet tijdelijk op de plek te houden. Het werk van rietdekker op molens is fysiek zwaar door de weersomstandigheden en het werken op grote hoogte. Foto: G. Rietdekwerk op molens is van oudsher vrij eenvoudig qua vormgeving.
60 Een kilkeper in het rieten dak gaat door de hogere regenbelasting sneller in kwaliteit achteruit. De kil kan worden hersteld door riet, van onder naar boven, bij te steken. (afb. Vakf. Een zwaar door algen aangetast dak. Door het schoonmaken van het dak en eventueel behandelen met een algenbestrijdingsmiddel zal het dak weer beter kunnen drogen en neemt de levensduur toe. (afb. Vakf. Vogels kunnen riet uit het dak pikken, in de praktijk valt de schade vaak mee. Het loont wel om deze schade’s tijdig te laten herstellen (afb. Vakf.)
Een traditionele nokafwerking met keramische pannen en metselwerk. Bij een inspectie zal ook gekeken moeten worden naar de staat van het metselwerk (afb. Vakf.). Een oud dak dat ‘blank wordt verstopt’ (afb. Vakf. Blank verstoppen. Dakkapel met aangetast riet, voor blank verstoppen (afb. Vakf. Dakkapel na blank verstoppen (afb. Vakf.).
Een rietdak dat door opstoppen wordt hersteld, begin van het proces (afb. Vakf.). Een rietdak dat door opstoppen is hersteld, halverwege het proces (afb. Vakf.). Een rietdak dat door opstoppen is hersteld, een deel van de gaarden blijft in zich, in tegenstelling tot bij blank verstoppen (afb. Vakf.). Een oud rieten dak dat wordt ‘overdekt’ (afb. Vakf.). Rietdek wordt hersteld door riet bij te steken (afb. Vakf.).
Het rieten dak is kenmerkend voor menig landelijk gelegen monument. De bedekking versterkt niet alleen het landelijke karakter, maar benadrukt het ook, omdat het riet veelal uit de omringende natuur afkomstig is. Het gebouwde vormt daardoor een sterke eenheid met die natuur. In veel kleine, landelijk gelegen, beschermde nederzettingen en dorpen zijn rieten daken bepalend voor het dorpsbeeld. De handhaving van dat beeld wordt door de wettelijke bescherming van menig dorpsgezicht bevorderd. Het gebruik van kunstriet is wezensvreemd en voor monumenten daarom uit den boze. Ook is het niet de bedoeling rieten daken te vervangen door een pannendak. Riet als dakbedekking is tegenwoordig een volwaardig bouwproduct. Menig nieuwbouw woning of woningbouwproject wordt bedekt met een rieten dak doordat duurzaam en natuurlijk bouwen volop in de belangstelling staat.
Vanaf het begin van de bouw van nederzettingen werden bouwmaterialen uit de omgeving gebruikt. Stro van tarwe en gerst - en later in de Middeleeuwen roggestro -, gras ofwel pijpenstrootjes, riet, plaggen, zoden, heide, boomschors en houten schaliën dienden als dak- en wandbedekking. Ook het materiaal waarmee riet aan de onderconstructie werd gebonden, haalde men uit de nabije omgeving. Zo werd met een bindsnoer van in elkaar gedraaide biezen een gekloofde, eiken lat aan de draagconstructie gebonden. Aan het gebruik van stro is nagenoeg een eind gekomen als gevolg van het gebruik van kunstmest, waardoor de kwaliteit van stro minder werd. Bij de nokafwerking wordt stro nog wel toegepast als het een streekgebonden techniek betreft. Het benodigde materiaal wordt speciaal daarvoor kunstmestvrij geteeld. Zoden worden, evenals heide, gras en schaliën, alleen nog in bijzondere situaties toegepast. Gekloofde eiken gaarden en biezen worden niet meer gebruikt evenals wilgenhout.
Ook is de productie en dus de beschikbaarheid van deze bouwmaterialen in het gedrang gekomen door het op grote schaal in cultuur brengen van de omgeving, waaronder drooglegging van moerasgebieden. Ondanks de huidige natuurbeleidsplannen in Nederland moet riet nu, vanwege de grote vraag, uit andere delen van de wereld worden ingevoerd. In Nederland groeit te weinig geschikt riet om aan de vraag te voldoen.
Het constructieprincipe van een traditioneel rieten dak is in de loop van de tijd weinig veranderd. Het rietdek wordt in de regel ondersteund door een constructie bestaande uit spanten waarover flieringen of gordingen worden gelegd, ofwel houten liggers. Daarover worden sparren of sporen bevestigd. Deze lopen van de nok naar het ondereinde van het dak. Daarover worden horizontaal rietlatten gespijkerd, op afstanden van ongeveer 28 tot 30 centimeter hart op hart. Over de rietlatten wordt het riet gespreid en vastgezet. Wanneer het riet aan de binnenzijde in het zicht blijft, kan eerst een spreilaag van lang, recht en wat grover riet worden gelegd, waarna dekriet volgt. De gemiddelde dikte van de rietlaag is aan de voet 28 centimeter en bij de nok 25 centimeter. Het dekriet wordt met behulp van gegalvaniseerde, metalen gaarden met roestvast metaaldraad aan de rietlatten bevestigd.
In 1971 deed een nieuwe constructie zijn intrede: het onderschoten rietdak of ook wel schroefdak. In eerste instantie werd deze constructie uitgevoerd als spijkerdak, waarbij elke laag riet met spijkers door de onderconstructie werd bevestigd in gordingen die hart op hart ongeveer 28 cm uit elkaar lagen. Deze bevestiging kende een aantal praktische nadelen waardoor niet veel later het riet niet werd vastgezet met spijkers maar met schroeven. Bij het schroefdak wordt plaatmateriaal op de sporen aangebracht en daarop wordt het riet met schroeven vastgemaakt.
Er zijn nadrukkelijk situaties waarin het onderschoten rietdak niet kan worden toegepast. Zo moeten gebouwen met bijzondere, traditionele rietdekkingen, zoals patroondekking en vlechtmotieven in het riet of stro, of op sterk gekromde dakvlakken, of die van molens, en objecten waar het veiligheidsaspect niet of nauwelijks speelt, zoals stallen, priëlen en onbewoonde schuren, hun traditionele, gebonden rietdek behouden. Bij het traditionele rieten dak is het riet ook aan de binnenzijde zichtbaar, dus niet afgedekt. Dit bevordert de ventilatie en daarmee het snel drogen van het riet. Nadelen zijn de beperkte (geen) isolatiewaarde en zeer slechte brandveiligheid.
Waardevolle historische dakconstructies worden geacht instandgehouden te worden met gebruikmaking van historische dektechnieken. De beplating dient enkel of dubbeldun te worden aangebracht. Bij molens wordt veelal een afwijkende bevestigingstechniek gebruikt vanwege de steile hellingshoek, het bewegen van de molen en de windbelasting op het rietpakket. Het riet wordt in lagen vastgebonden op het achtkant met dun, geslagen touw bestaande uit twee strengen. Van oudsher werd riet gebonden met twijgen van wilg, daarna met touw van hennep of katoen wat verduurzaamd werd met teer. Inmiddels hebben de olieproducten zijn intrede gedaan en wordt veel polypropyleen toegepast.
Daar waar het niet mogelijk is om het touw om de rietlat te slaan, bijvoorbeeld bij een hoekstijl, werden speciale knooptechnieken of gesmede haken toegepast om het riet te knellen. In de haken werd een gaarde van wilgenhout aangebracht waarmee het riet op de ondertoren of het achtkant werd gekneld. Tijdens de uitvoering is het van belang dat het rietpakket niet te dun wordt waardoor het niet waterdicht is of een te korte levensduur heeft, denk aan het bolle stuk van de kap. Het mag ook niet te dik worden waardoor de vorm slecht tot zijn recht komt. Denk bijvoorbeeld aan de holling in de kap op de molen of taillering van het achtkant. Het is van groot belang dat er voldoende binding op de steek zit. Verder is de detaillering rond dakkisten erg belangrijk om te voorkomen dat riet uitzakt of vogels rietstengels uit het pakket trekken. Ook kan het uitzakken van riet boven ramen ervoor zorgen dat luiken niet meer open kunnen. Het aanbrengen van versieringen of wenkbrauwen is niet heel gebruikelijk, maar soms regionaal bepaald.
Gemiddeld wordt rietdek op een molen 40-50 jaar oud, maar er zijn ook rietdekken die 80-90 jaar gehaald hebben. Dat rookgasafvoerkanalen vroeger vaak binnenin de molen uitkwamen hielp hierbij. De rookgassen hadden een conserverende werking door de aanwezigheid van teer en koolwaterstoffen. Wanneer riet, naar verloop van tijd, uitzakt is er de mogelijkheid om de levensduur met 10-15 jaar te rekken. Door weersinvloeden degradeert het rietdekwerk niet aan alle zijden gelijk. Aan de noordzijde vind minder snel droging plaats, de zuidwestzijde wordt zwaarder regen- en windbelast. Het naaien van riet is een ambacht wat maar weinig rietdekkers beheersen. Omdat het fysiek zwaar werk is, gevaarlijk vanwege het werken op grote hoogte in weer en wind, is het aantal rietdekkers wat dit ambacht beheerst relatief klein. Het is dan ook van belang dat het naaien van riet op molens met touw blijft voortbestaan.
De kans bestaat dat het ‘schroeven’ van riet op molens toeneemt waardoor de kennis van het ‘naaien’ afneemt en degradeert. Redenen hiervoor zijn dat met touw steviger gebonden kan worden dan met ijzerdraad. De binding met touw is ook duurzamer en beter bestand tegen het voortdurend in beweging zijn van de romp- en kapconstructie van de molen. Een rieten dak kan onder gunstige omstandigheden tachtig jaar oud worden voordat het dak gaat lekken. De nabije aanwezigheid van bomen en struiken en ook klimplanten kunnen een belemmering zijn voor het droogwaaien van het rieten dak. Vallend blad kan, wanneer het op het dak blijft liggen, bijdragen tot een verhoogd vochtgehalte van het riet.
Te dichtbij staande gebouwen kunnen eveneens het droogwaaien van het riet belemmeren. Riet dat te lang vochtig blijft, is vatbaar voor schimmels en deze zetten op hun beurt het rottingsproces in werking. Langsschurende takken kunnen de stengelwand van het riet beschadigen, waardoor het riet kwetsbaarder wordt. Deze takken zullen dus tijdig moeten worden gesnoeid. De oriëntatie van het dakschild ten opzichte van de zon en de wind is mede van invloed. Steile dakschilden van 80˚ op het noorden gericht, die niet door vegetatie en gebouwen worden gehinderd en snel droog kunnen waaien, kunnen de leeftijd van tachtig jaar halen. Daarentegen kunnen dakschilden van 30˚ op het zuidwesten in sommige gevallen slechts tien jaar meegaan. De brandende zon kan een nat dak snel droogstoven.
Soms zijn de sluiers waterdamp na een regenbui op een warme zomerdag zichtbaar. Daarentegen draagt het ultraviolette licht bij aan de afbraak van het riet. Het lost de primaire celwanden op, waardoor de samenhang van de stengel verloren gaat. De overheersende zon en regenzijde van een dak gaat vaak korter mee dan de andere zijden. Als gevolg van langdurige regen kan een dak lange tijd of zelfs voortdurend nat blijven. Natte daken zijn ontvankelijk voor de vestiging van algen en mossen, waardoor schimmelvorming en dus rot op kan treden.
Rieten daken zijn in de regel niet van goten voorzien, behoudens soms boven de ingang. Het water stroomt van het dak en klettert op de grond. Bij een rieten dak behoort een goede afvoer van het hemelwater aan de voet van de gevel aanwezig te zijn, bijvoorbeeld straatwerk met goten of een grindbed. Het voorkomt veel nevenschaden. Soms is dit straatwerk verwijderd voor tuinaanleg, in onbruik geraakt of door vegetatie overwoekerd. In zulke situaties kan het vele water de gevel en fundering aantasten. Een vochtprobleem is het gevolg.
De waterdichtheid van het dak wordt niet zozeer door de duur en intensiteit van de regen bepaald, maar vooral door de steilte van de helling en de dikte van het rietdek. Des te steiler de helling van het dak, des te sneller kan het hemelwater van het rieten dak vloeien. Een lang, steil dak voert het water snel af. Een lang dakschild met een flauwe helling van 40˚ en een rietdikte van 15 centimeter zal echter eerder kans op lekkage geven dan een kort dakschild met dezelfde helling en dikte. De aanwezigheid van algen op een rieten dak is een natuurlijk verschijnsel. De niet door de zon beschenen zijden van het dak hebben er het meest last van. Algvorming lijkt toe te nemen naarmate de regen minder zuur wordt en er meer stikstof in de omgeving is.
Algvorming op het riet leidt tot verdichting van het oppervlak van het dak, waardoor de ventilatie van het riet wordt beperkt. Door de verminderde ventilatie blijft het riet langer nat. Het risico op de ontwikkeling van schimmels en rot neemt dan toe. Naast algen kunnen zich ook mossen vestigen. Mos is doorgaans minder schadelijk dan alg. Mossen trekken vogels aan, op zoek naar insecten, waardoor vervolgschade mogelijk is. Het voorkómen van alg- en mosvorming is belangrijk. Wanneer nodig kan het dak worden behandeld met een anti-algmiddel; een activiteit voor deskundigen. Raadpleeg www.riet.com voor een actueel overzicht van gebruikte middelen.
Bij het opbrengen van het middel mag geen schade aan het riet worden toegebracht. Het is een activiteit die aan de rietdekker of aan de leverancier van het middel overgelaten moet worden. Het gebruik van te veel vloeistof per m2 kan leiden tot nadelige gevolgen voor het riet. De stengelwand beschermt het inwendige weefsel van het riet tegen zachtrotschimmel en ultraviolet licht. Beschadiging kan onder meer optreden wanneer het dak op niet-deskundige wijze wordt betreden voor reparatie of voor het inbrengen van een dakraam. Bij werk op het dak moet altijd gebruikgemaakt worden van de juiste hulpmiddelen, zoals dakstoeltjes of de boom, een rondhouten stam die op het dak wordt bevestigd. Deze boom wordt ook wel juffer of kolder genoemd.
Traditionele ConstructieDe open constructie is het rieten dak zoals het al eeuwen gemaakt wordt. Het riet wordt op rietlatten gebonden. Er moet vanwege de techniek van het binden altijd een spouw bestaan tussen het riet en de onderconstructie. Het rietpakket doet hier in de praktijk maar gedeeltelijk mee als isolerend pakket. Dit type dak is moeilijk tochtdicht te krijgen. Er is geen "harde" scheiding tussen binnen en buiten. Indien een isolatie waarde van Rc =2,5 verlangd wordt kan het traditionele dak voorzien worden van aanvullende isolatie in de vorm van een onderliggend isolatie-paneel met verhoogde tengel of er kan naderhand van binnenuit geïsoleerd worden. Indien van binnen uit wordt geïsoleerd moet er altijd een dampremmende laag aan de binnenkant worden voorzien omdat anders grote gevaren bestaan voor inwendige condensatie.
De onderconstructie De rieten dakbedekking moet aangebracht worden op een stevige onderconstructie bestaande uit sporen (of gordingen) kap. Op de sporen worden de rietlatten bevestigd. Allereerst komt bij de traditioneel open constructie op de rietlatten een laag spreiriet van 2 a 3 cm. of rietmatten. Hierop komt tenslotte de laag dekriet.
kwaliteit van het riet Alleen zoetwaterriet van eerste kwaliteit mag verwerkt worden. Riet van eerste kwaliteit moet bestaan uit volwassen rechte, buigzame, harde stengels zonder blad. Het mag niet verbroeid, beschimmeld of verrot zijn en niet vermengd met stoppels, onkruid, ruigt of dergelijk. Het gebruikte riet, de dikte van het rietpakket en het uitgevoerde werk behoren op elkaar afgestemd te zijn. Knelling Overal daar waar riet over de rand van de onderconstructie steekt moet gezorgd worden voor "knelling". (het riet komt zo onder voorspanning te staan) De knelling moet 40mm tot 60mm bedragen. De knelling moet aan de bovenzijde arm worden uitgevoerd zodat geen hinderlijke spleet overblijft. Het riet moet ongeveer 15 cm over de knelplank uitsteken, gemeten aan de binnenkant. De gaarde De gaarde moet uit gegalvaniseerde staaldraad nr.6 (5.5mm). De rietlatten De eerste rietlat moet worden aangebracht op 180 mm van de knijpplank. De tweede rietlat op 120 mm van de eerste, elke volgende rietlat op 290 tot 300 mm. De bovenste rietlat zit op 150 mm van de bovenzijde. De op èèn na bovenste 200 mm hieronder. Het binden Het riet moet strak gebonden worden op de eerder genoemde rietlat afstanden. Op hoekkepers moeten rijgers en/of striksteken in het riet worden aangebracht. Het dun draad moet bestaan uit 1.1 mm. RVS draad en elke 18 cm worden aangebracht.
Het bindenHet riet moet strak gebonden worden op de eerder genoemde rietlat afstanden. Op hoekkepers moeten rijgers en/of striksteken in het riet worden aangebracht. Het dun draad moet bestaan uit 1.1 mm RVS draad en elke 18 cm worden aangebracht.
Dakdikte Als de afstand van de nok van het dak tot de knijpplank ten hoogste 7 meter bedraagt, de dakhelling gelijk aan of groter dan 40 graden is en riet gebruikt wordt, dat korter is dan 1,50 m, dan moet de dikte van de rietlaag aan de voet van het dak tenminste 28 cm bedragen en aan de top tenminste 25 cm. De slijtlaag moet gemiddeld minimaal 9 cm per dakvlak bedragen. Indien de afstand nok-knijpplank meer dan 7 meter bedraagt of de dakhelling geringer is dan 40 graden of riet gebruikt wordt dat langer dan 1,50 m, dan worden de bovenstaande maten 32 en 29 cm. Met een minimale slijtlaag van 10 cm.
Aanzicht Een rieten dak gelegd op een vlakke ondergrond, behoort vlak opgeleverd te worden. Riet is een natuurprodukt, wat van jaar tot jaar en van groeiplaats tot groeiplaats grote verschillen kan laten zien in kleur, lengte en dikte. Dit is op een nieuw dak vaak goed te zien. Nokafwerking Het riet moet aan de nok zo hoog worden opgewerkt dat tussen dreef en nokafwerking niet meer dan 6 cm overblijft en dus niet meer dan 2 cm stoppel zichtbaar is. Hellingshoek De absolute minimale hellingshoek waarop riet gelegd kan worden is voor korte dakvlakken 35 graden en voor langere vlakken 40 graden. Ook voor ronde dakkapellen is de absolute minimum graad 30 graden. Wanneer riet gelegd wordt op een dakhelling die kleiner is dan 45 graden, moet men met een kortere levensduur rekening houden.
Het rieten dak en isolatieDit stuk geeft de huidige kennis weer op het gebied van rieten daken en isolatie. Isoleren van een rieten kap, indien goed uitgevoerd geeft meer comfort, het tocht minder en door het dak gaat minder energie verloren. Een verkeerd uitgevoerde isolatie geeft echter kans op problemen door vocht ophoping. De problemen worden zichtbaar doordat het plaatselijk zo vochtig kan worden dat schimmels zich hier thuis gaan voelen. Indien deze vocht ophoping in het rieten dak plaats vindt kan dit tot ernstige levensduur verkorting lijden.
Het traditionele rieten dak Het traditionele rieten dak is een zogenaamde sporenkap. De dragende constructie bestaat uit verticale sporen en horizontale latten. Op de rietlatten komt een spreilaag van ongeveer 3 cm riet. Hier op wordt het definitieve rietpakket gelegd. Horizontaal over het riet ligt een gegalvaniseerde gaarde. De gaarde wordt elke 20 cm vastgelegd aan de rietlat met dun roestvast draad. Het riet wordt gekliddt tussen de gaarde en de rietlat en ligt dus vast. Na voltooiing begint men aan de volgende laag.
De open constructie zorgt voor uitstekende ventilatie en droging van het riet, maar is damp- en windopen en leidt tot energieverlies boven verwarmde ruimtes. Na de oliecrisis kwamen isolatie en damptransport in beeld; daarnaast werd ventileren soms beperkt om warmteverlies te minimaliseren. Europese normen vragen tegenwoordig vaak aanvullende isolatie bij vernieuwingen.
Preventief onderhoud en levensduur
Preventief onderhoud is voor een rieten dak altijd goed. Dat wil zeggen, het dak bijhouden om te zorgen dat het echte onderhoud zo lang mogelijk kan worden uitgesteld. Wanneer storm- of vogelschade optreedt, zijn hier in eerste instantie zelden grote bedragen mee gemoeid. Laat men dit na, dan gaat het op die plaats inwateren en is men na verloop van tijd een veelvoud van het originele reparatiebudget kwijt.
Alg- en mosbestrijding neemt toe. Een investering in preventief onderhoud zal zich terugbetalen in de vorm van een levensduurverlenging van het rieten dak. De levensduur van een rieten dak ligt doorgaans tussen 35 en 45 jaar bij juiste ventilatie en droogte, maar kan hoger uitpakken bij gunstige omstandigheden.
Isolatie en zonne-energie
Over zonnepanelen op een rieten dak: ze kunnen prima geplaatst worden op een nieuw rieten dak en ook op bestaande daken met juiste ventilatie. Bij inwerking onder panelen wordt EPDM gebruikt om waterdichtheid te behouden.
Isolatie van een rieten dak kan de comfort vergroten, maar slechts bij correcte uitvoering; verkeerde isolatie kan vochtproblemen veroorzaken. Het traditionele open dak kan aanvullend geïsoleerd worden met dampremmende lagen aan de binnenzijde bij innenisolatie.
Prijsindicatie en afmetingen
Een rieten dak laten leggen is een sieraad voor uw huis en de kosten hangen af van vormen, moeilijkheidsgraad en afmetingen. De prijs per m² varieert op basis van dakvorm, rondingen en dakkapellen. Een offerte op maat is aan te vragen bij een professioneel bedrijf met keurmerk Vakfederatie Rietdekkers.
Levensduur en verzekering: met een gesloten schroefdak zijn brandrisico’s aanzienlijk lager en premies vaak vergelijkbaar met pannendaken. Een rieten dak vergt onderhoud, en bij tijdig onderhoud kan de levensduur aanzienlijk verlengd worden.
Samenvatting per stap
- Keuze voor traditionele open constructie of gesloten schroefdak.
- Bepaal hellingshoek en rietdikte volgens specificaties.
- Voor traditionele constructie: spreilaag, gaarde, en rietlatten bevestigen.
- Voor gesloten constructie: onderconstructie vlak en tochtdicht maken; riet vastschroeven.
- Knelling, gaarde, binddraden correct plaatsen en spanning controleren.
- Nokafwerking, aanslag en afwerking controleren; dak opleveren.
- Preventief onderhoud plannen en algen/mossen bestrijden indien nodig.
- Regelmatige inspectie en onderhoud om levensduur te maximaliseren.
Informatie over onderhoud, reparatie, en kwaliteitsnormen is essentieel voor de lange levensduur van rieten daken. Een deskundige rietdekker kan advies geven over de beste aanpak voor uw specifieke dak en omgeving.