Onder hemelwater verstaan we alle vormen van water dat "uit de hemel" komt, zoals regen, sneeuw, hagel. Het doel van de hemelwaterafvoer is het afvoeren van hemelwater van dak en dakgoot naar de riolering of, soms, naar een wadi (een systeem voor afvoer en opvang van hemelwater, meestal in de grond) of een greppel. De hemelwaterafvoer in nauwe betekenis is de regenpijp (vaak als hwa op bouwtekeningen). Meestal vindt hemelwaterafvoer plaats via hemelwaterstandleidingen (regenpijpen) aan de buitenkant van een gebouw, soms via een ketting waarlangs het water stroomt. Bij een gescheiden rioleringsstelsel wordt het publieke ondergrondse deel dat naar het oppervlaktewater loopt ook tot de hemelwaterafvoer gerekend. Bij een gemengd rioleringsstelsel wordt afvalwater met hemelwatervoer samengebracht voordat het in het publieke deel van het rioleringsstelsel aankomt.
Afvoer van hemelwater van daken
Afvoer van hemelwater van het dak vindt plaats:- bij een hellend dak via dakgoten en regenpijpen (de dakgoot zélf behoort niet tot wat de "hemelwaterafvoer" wordt genoemd); eventueel wordt een vergaarbak toegepast; overwogen kan worden de dakgoot op afschot te laten leggen zodat het water beter wegloopt (er zijn systemen waarbij dat afschot geïntegreerd is en daarmee niet zichtbaar "schuin" loopt)- bij een plat dak via zogenoemde uitlopen, die zich in het dakvlak bevinden, en regenpijpen; inpandige hemelwaterafvoeren komen niet veel meer voor (vooral de isolatie was gebrekkig waardoor een koudebrug en daardoor condensatie ontstond).
Wat betreft de uitloop bij een plat dak zijn er standaard twee systemen voor hemelwaterafvoer (zie ook bij kiezelbak):- de onderuitloop- de zijuitloop.
Onderuitloop
Bij dit type uitloop wordt het regenwater recht door de dakvloer naar beneden afgevoerd, of recht door de dakvloer en dan vrijwel onmiddellijk een haaks pijpje naar een verticale regenpijp. Op de onderuitloop wordt bovenaan meestal een rooster (bolrooster) of zeefkorf met zeefdeksel geplaatst of als onderdeel van de regenpijp een bladafscheider, zodat grind, bladeren en takjes niet in de hemelwaterafvoer terecht kunnen komen. De onderuitloop zien we vaak bij schuurtjes met een plat dak, maar ook wel bij omvangrijke platte daken. Wanneer de onderuitloop door het dakvlak van een verwarmde ruimte gaat, wordt meestal een onderuitloop met isolatie toegepast.
Zijuitloop
Bij een zijuitloop wordt het water horizontaal, met een pijpje met afschot van ca. 7 graden, door een muur of wand afgevoerd, waarna het water in de regenpijp komt. De zijuitloop is een rechthoekige buis die vaak voorzien kan zijn van een plakplaat. De buis wordt van de binnenkant van het dak door de dakopstand geschoven. De plakplaat ligt op het dakvlak en de dakopstand en hierop wordt de dakbedekking aangebracht. Zijuitlopen zijn er in twee uitvoeringen, die van 45 en van 90 graden:- 45 graden voor dakopstanden waar een schuine plank of hoek (mastiekhoek) wordt gebruikt- 90 graden voor een dakopstand welke haaks is uitgevoerd. Bij bitumendaken worden meestal zijuitlopen van metaal gebruikt. Voor dakbedekkingen van kunststof zijn er speciale plakplaten. De modellen van de uitloop in metaal en kunststof komen vrijwel overeen. Standaard uitvoering is een buis van 80x60 of 100x60 mm. De rechthoekige buis van de zijuitloop moet op een ronde buis, welke langs de gevel loopt, worden aangesloten. Hiervoor zijn twee oplossingen mogelijk:- de stadsuitloop, waarbij de rechthoekige buis over de buis van de zijuitloop wordt geschoven; aan de andere zijde van de stadsuitloop zit een aansluiting om in een ronde buis te plaatsen- de vergaarbak, waarbij de rechthoekige buis van de zijuitloop uitmondt in een bak die aan de gevel of het boeiboord gemonteerd is. Zijuitlopen en vergaarbakken worden vaak aangesloten op buizen van pvc of van metaal (meestal verzinkt staal, zink, koper, vroeger ook gietijzer). Af en toe zie je dat alleen het onderste deel, ca. 2 meter, van de regenpijp van gietijzer is: een normale regenpijp wordt onderaan teveel beschadigd door fietsen, winkelwagentjes, bestelauto's e.d.
De diameter van de regenpijpen zijn meestal 60, 70, 80 of 100 mm; deze maat is afhankelijk van de verwachte hoeveelheid water die afgevoerd moet worden. Vaak wordt 80 of 100 mm toegepast. Gezien de meer intense regenval van de laatste decennia is het verstandig een grote maat te kiezen, die wel bij de rest van het hwa-net moet passen! (Het komt nu regelmatig voor dat de straat blank staat. Jammer dat de gemeentes bij de vernieuwingsgolf van het rioolstelsel niet meteen een grotere maat rioleringsbuis hebben gekozen en dat het waterschap, toch ook verantwoordelijk voor droge voeten, niet een paar pompen extra kan inzetten.)
Overigens, de officiële ontwerpmidddellijnen zijn 57, 69, 77, 100, 117, 150 en 190 mm. Een speciale oplossing voor de afvoer van hemelwater is het pluvia-systeem waarbij het water uit de diverse uitlopen verzameld wordt in een centrale afvoer. Een goede gewoonte is om tijdens bouw of verbouwing voor een tijdelijke hemelwaterafvoer te zorgen: een flexibele slang met de diameter van de uitloop erboven en uitkomend in een deel van de tuin of bouwplaats waar het water weg mag lopen. De slang is eenvoudig aan te brengen en voor de duidelijkheid is deze slang vaak blauw van kleur.
Kritische noot en praktijktips
Kritische noot: het te groene sprookje van het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het riool. Door soms wat heftige regenval, te veel harde en dichte bestrating, te weinig overloopmogelijkheden, te weinig opvang in greppels, wadi's en sloten en omdat bij vervanging van het riool vaak te krappe diameters rioolafvoerbuis worden toegepast, stroomt heel af en toe teveel hemelwater door het riool. Er zijn gemeenten die daarom het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het riool propageren en subsidiëren. er moet toch een overloop zijn naar het riool om de grootste overlast te vermijden. vergroten van de afvoercapaciteit van het oppervlaktewater (in overleg met waterschap; soms zijn een paar pompen al voldoende; overigens, het is simpelweg één van de taken van het waterschap om te zorgen dat we droge houden).
Klimaatverandering zorgt voor steeds meer uitersten. We krijgen vaker te maken met hittegolven en hevige neerslag. Gemeenten en waterschappen pakken deze problemen gezamenlijk aan. Er worden allerlei maatregelen genomen om bestand te zijn tegen extreme weersomstandigheden. Er zijn meerdere subsidies beschikbaar gesteld, zodat burgers kunnen helpen het verschil te maken. Eén van de oplossingen die gepaard gaat met de problemen rondom klimaatverandering is regenwaterinfiltratie. Met regenwaterinfiltratie voer je hemelwater af op eigen terrein. Minder wateroverlastBorrelende toiletten, straten die blank staan, ondergelopen kelders, rioolwater op straat, water dat blijft staan in tuinen en speelveldjes, vervuild rioolwater in sloten én onnodige zuivering van schoon regenwater; het wordt meer regel dan uitzondering als we niet ingrijpen.
Minder uitdroging van de bodem. Aan de ene kant hebben we dus steeds vaker te maken met wateroverlast. Aan de andere kant maken we ook steeds vaker perioden van langdurige droogte mee. Het is zonde om regenwater in droge tijden af te voeren via de riolering, terwijl de tuin om water schreeuwt. Regenwater afvoeren in de grond doe je met een infiltratiesysteem. De werking van infiltratiekratten zorgt ervoor dat water tijdens piekbuien wordt gebufferd, en het wordt geleidelijk afgegeven aan de grond dankzij het waterdoorlatend geotextiel. Dit zorgt ervoor dat het grondwaterpeil beter op niveau blijft en de bodem minder snel uitdroogt in droge periodes.
Praktische stappen en installatieoverwegingen
De afvoer van hemelwater op eigen terrein bij een woning heeft veel invloed op wateroverlast in een woonwijk en wordt daarom ook flink gestimuleerd door gemeenten en waterschappen. Hoe beter wij dit zelf regelen, hoe minder we uiteindelijk hoeven te betalen. Stap 1. Afkoppelen kan op verschillende manieren. Ook moet je rekening houden met de ontluchting van het riool. Stap 2. Bovengronds: beperk verhard oppervlak rondom het huis. Ook de bodem is belangrijk. Bij klei of leem is afkoppelen lastiger. Wordt er geen eis genoemd? Nu berekenen hoeveel kratten je nodig hebt? Werkt de video niet? Regenwater infiltratie berekenen? Stap 3. Groter aanpakken? Wil je meer weten over de mogelijkheden van Rawinso? Starten met infiltreren? of juist een simpele oplossing zoals een regenton om hemelwater op te vangen?
De aansluiting van een regenpijp op het riool is een klus die u zelf kunt uitvoeren met de juiste materialen en kennis. Graaf een sleuf van uw regenpijp naar het riool. De diepte van de sleuf moet minimaal 60 cm zijn om bevriezing van de buizen te voorkomen. Zorg ervoor dat de sleuf een lichte helling heeft (ongeveer 1 cm per meter) richting het riool om een goede waterafvoer te garanderen. Tip: Bij het graven is het belangrijk om rekening te houden met bestaande leidingen en kabels. Leg de HWA buizen in de sleuf. Begin bij de regenpijp en werk naar het riool toe. Zorg ervoor dat de buizen goed op elkaar aansluiten en gebruik PVC lijm om de verbindingen waterdicht te maken. Tip: Om te voorkomen dat de buizen verschuiven tijdens het aanleggen, kunt u gebruikmaken van tijdelijke steunen of klemmen. Plaats een T-stuk of een speciaal verbindingsstuk aan het einde van de HWA-buis bij de regenpijp. Dit T-stuk zorgt ervoor dat de regenpijp eenvoudig aangesloten kan worden op de HWA-buis. Bevestig het T-stuk met PVC-lijm. Controleer of het T-stuk goed past en stevig vastzit. Een goede pasvorm voorkomt lekkages en zorgt voor een efficiënte afvoer van het regenwater. Installeer een HWA ontstoppingsstuk in de buis nabij de regenpijp. Dit stuk is belangrijk voor het eenvoudig kunnen ontstoppen van de afvoer in geval van verstopping. Het is aan te raden om regelmatig inspecties uit te voeren op de ontstoppingsstukken en andere kritische punten in de hemelwaterafvoer. Sluit het andere uiteinde van de regenpijp aan op het T-stuk. Zorg ervoor dat de regenpijp stevig vastzit en geen speling heeft. Gebruik indien nodig extra bevestigingsmaterialen zoals beugels of klemmen om de regenpijp op zijn plaats te houden. Controleer alle verbindingen op lekkages nadat de lijm is uitgehard. Giet water door de regenpijp om te zien of er ergens water ontsnapt. Gebruik een HWA grondbocht om de aansluiting op het riool te realiseren. Deze bocht zorgt voor een soepele overgang van de horizontale HWA buis naar de verticale rioolaansluiting. Bevestig ook deze verbinding met PVC lijm. Bij het installeren van de grondbocht is het belangrijk om ervoor te zorgen dat deze stevig in de grond zit en niet kan bewegen. Controleer of alle verbindingen stevig en waterdicht zijn. Vul de sleuf vervolgens met zand of grind om de buizen te beschermen en te stabiliseren. Gebruik een waterpas om te controleren of de helling correct is aangelegd. Vul de rest van de sleuf aan met aarde en zorg dat het oppervlak weer netjes geëgaliseerd wordt. Het aansluiten van een regenpijp op het riool is een belangrijke taak die zorgvuldig moet worden uitgevoerd om ervoor te zorgen dat al het regenwater, zelfs bij hevige regenval, goed weg kan stromen. Door de stappen in dit blog te volgen, zorgt u ervoor dat uw hemelwaterafvoer efficiënt en betrouwbaar werkt. Een goed aangesloten regenpijp beschermt uw huis tegen waterschade en zorgt ervoor dat uw tuin en andere zaken niet onder water lopen.
Regelgeving en bestuur
Wanneer het gaat om de afvoer van hemelwaterafvoer, in stand houden van het grondwaterpeil en bodeminfiltratie en droogte is er heel wat landelijke wet- en regelgeving in Nederland. Op lokaal niveau mag er soms wel afgeweken worden. Wij zetten de regels op een rij voor de ontwikkeling van zowel bedrijfsmatige panden als huizenbouw, met als specifiek aandachtspunt de hemelwaterafvoer.
Lozingsvoorschriften en sociale verantwoordelijkheid Volgens de lozingsvoorschriften van de Nederlandse overheid moet hemelwater bij voorkeur lokaal in het milieu terecht komen. De activiteit ‘lozen van hemelwater’ in het Activiteitenbesluit gaat om het lozen van hemelwater van bedrijven die vallen onder het besluit (zogenaamde Wm-inrichtingen). Het zal u opgevallen zijn dat in het activiteitenbesluit geen eisen staan voor de afvoer van hemelwater als het gaat om particuliere woningen of de buitenruimte. Hier is echter wel een sociale verantwoording, aangezien toekomstbestendigheid een doel is voor ons allemaal.
Verschil tussen landelijk en gemeentelijk beleid: In principe staat de overheid geen lozing van hemelwater meer toe op het vuilwaterriool. De definitieve regelgeving hiervoor staat in het gemeentelijk rioleringsplan (grp). De gemeente kan in het grp, eventueel vertaald in een gemeentelijke verordening, gebiedsgerichte regels over afvloeiend hemelwater opstellen. Iedere doelgroep werkt mee op zijn eigen manier. Goed hemelwaterbeheer is de verantwoordelijkheid van ons allemaal. Maar niet iedere doelgroep heeft een vergelijkbare rol in het geheel. De gemeente is verantwoordelijk voor de lozingsinstructie en infrastructuur van de openbare ruimte. Voor bedrijven geldt dat zij bepalen hoe dit op hun eigen terrein gebeurt, al voelen zij steeds meer zachte dwang vanuit hun klanten en stakeholders om dit op een duurzame manier te organiseren.
Een populaire praktijk is het gebruik van regentonnen. Voor elke woning één of twee regentonnen werkt dan ook gewoon goed: aardig nut door opvang en opslag van hemelwater, aardig nut bij een tekort aan regenval en om geen drinkwater te gebruiken voor de tuin, relatief lage kosten, maar er is wel wat onderhoud nodig. Als 1 op de 10 rijtjeshuizen één regenton heeft, voorkomen we in ieder geval dat er per jaar één miljoen m3 hemelwater rechtstreeks in het riool belandt. Uitgangspunten hierbij: er zijn ca. 4 miljoen rijtjeshuizen; 1 op de 10 rijtjeshuizen wil en heeft een regenton; voor een tuin is misschien per jaar 2500 liter sproei- of sprenkelwater nodig; berekening: 1 miljoen m3 regenwater per jaar.
Verklaring van praktische tips en subsidies: De afvoer van hemelwater op eigen terrein vermindert wateroverlast en kan via infiltratiekratten of wadi's gebeuren. Infiltratiekratten helpen water in de grond vast te houden en geleidelijk af te geven; dit houdt het grondwaterpeil stabieler. Subsidies en regelgeving stimuleren burgerinitiatieven voor wateropvang en infiltratie.