Een spiraal, ook wel intra-uteriene device (IUD) genoemd, is een buigzaam kunststof ankertje dat in de baarmoeder geplaatst wordt om zwangerschap te voorkomen. Er bestaan twee hoofdtypen: het koperspiraal en het hormoonspiraal. Hier volgt een uitgebreide beschrijving van hoe deze spiraaltjes werken, wanneer ze geplaatst worden, wat de voor- en nadelen zijn en welke factoren meespelen bij keuze en gebruik.
Hoe werkt een spiraal precies?
Er bestaan twee soorten spiraaltjes: het koperspiraal en het hormoonspiraal.
Het koperspiraal is met koper omwikkeld en maakt het baarmoederslijmvlies ongeschikt voor de innesteling van een bevruchte eicel. Zaadcellen die uw baarmoeder binnenkomen worden minder vruchtbaar door het koper. Door de afgifte van koper worden zaadcellen minder in staat geacht een eicel te bevruchten.
Het hormoonspiraal geeft een zeer kleine hoeveelheid progestageen af. Progesteron maakt vervolgens het baarmoederslijmvlies dun en daarmee ongeschikt voor de innesteling van een bevruchte eicel. Daarnaast kan het hormoon de eisprong onderdrukken en zorgen dat zaadcellen minder kans maken om de eicel te bereiken. Doordat het slijmvlies aan de baarmoedermond dikker wordt en de innesteling bemoeilijkt, is zwangerschap zeer onwaarschijnlijk.
Verschillen in werking en betrouwbaarheid
- Het koperspiraal bevat geen hormonen; het behoudt doorgaans de eigen menstruatiepatroon en biedt 5 tot 10 jaar bescherming, afhankelijk van het type.
- Het hormoonspiraal bevat progestageen en kan 5 tot 8 jaar (afhankelijk van merk) werkzaam zijn; bij sommige gebruikers kan de menstruatie veranderen of soms zelfs helemaal verdwijnen.
- Beide typen zijn zeer betrouwbaar; bij een hormoonspiraal raken ongeveer 2 op de 1000 vrouwen toch zwanger en bij koperspiralen ongeveer 8 op de 1000.
Beschikbare typen en kenmerken
De twee belangrijkste typen zijn:
- Het koperspiraal: koperdraadomhulling, geen hormonen, langere termijnbescherming (5-10 jaar). Mogelijk wat heviger of langer durende menstruaties.
- Het hormoonspiraal: bevat levonorgestrel (progestageen), geeft hormoon af en kan de menstruatiepatroon beïnvloeden. Bescherming tot 5-8 jaar, afhankelijk van merk.
Enkele veelgenoemde hormoonspiralen zijn Mirena en Kyleena, beide T-vormig met uitklappende pootjes. De Kyleena is iets kleiner en geeft iets minder hormoon af dan Mirena. Andere merken die genoemd worden zijn Levosert en Ballerine (met kleine koperbolletjes in sommige varianten).
Verschillen tussen Mirena en Kyleena
- Mirena en Kyleena zijn beide T-vormig; de pootjes klappen uit zodra het spiraal geplaatst is om op zijn plek te blijven.
- Kyleena is iets kleiner dan Mirena (verschil circa 4 mm) en geeft minder hormoon per dag af (Kyleena 0,009 mg/dag vs Mirena 0,012 mg/dag).
- Wisselduur: Mirena ongeveer 8 jaar; Kyleena ongeveer 5 jaar (verwijdering eerder kan altijd).
Wanneer wordt een spiraal geplaatst?
Het spiraal wordt op elk moment in de cyclus geplaatst, zolang u er zeker van bent dat u niet zwanger bent of een SOA hebt. De arts bespreekt met u wanneer dit het beste kan gebeuren.
Pijnstilling en voorbereiding
- Een uur voor het plaatsen van een spiraal kunt u een pijnstiller nemen (bijv. paracetamol of ibuprofen).
- Vooronderzoek naar ligging van de baarmoeder gebeurt doorgaans met een echo of inwendig onderzoek. De arts controleert de ligging en grootte van de baarmoeder en voert een inwendig onderzoek uit.
Plaatsing en nazorg
- Tijdens de plaatsing ligt u op een behandelbank; de arts voert een inwendig onderzoek uit en gebruikt eventueel een speculum (eendenbek) om de baarmoedermond te zien. De lengte van de baarmoeder wordt gemeten om de juiste positie te waarborgen.
- Het spiraaltje wordt via een dun hulsje ingebracht en de draadjes worden afgesneden zodat ze uit de baarmoedermond blijven hangen.
- Na plaatsing kunt u lichte pijn in de onderbuik en wat bloedverlies ervaren. De eerste 6 weken na plaatsing kan er onregelmatig bloedverlies optreden, vooral bij het hormoonspiraal.
Goed om te weten: als een hormoonspiraaltje buiten de menstruatie geplaatst wordt, is aanvullende anticonceptie de eerste 7 dagen na de plaatsing nodig. Direct na de plaatsing kunt u zich wat duizelig voelen; rust een dag uit en neem pijnstilling indien nodig.
Bijwerkingen en complicaties
- Hormoonspiraal: mogelijke bijwerkingen zijn hoofdpijn, veranderingen in gewicht, gespannen borsten, stemmingswisselingen en meer vaginale afscheiding. Deze bijwerkingen zijn meestal tijdelijk en verdwijnen na enkele dagen tot weken.
- Koperspiraal: langere, mogelijk hevigere menstruaties en krampen tijdens de cyclus.
- Beide typen kunnen zeldzaam leiden tot perfore of expulsie (spiraal dringt door de baarmoederwand of wordt uit de baarmoeder gehaald). Dit gebeurt bij ongeveer 1 op de 1000 vrouwen per type.
Wat als je zwanger wordt tijdens het spiraal?
Als je tijdens het gebruik van het spiraal zwanger raakt, neem dan direct contact op met een arts. Na verwijdering van het spiraal kun je direct zwanger worden; in sommige gevallen kan verwijdering de zwangerschap faciliteren of de risico’s verminderen.
Kosten en vergoeding
De kosten variëren per type spiraal en per kliniek. Een spiraal zelf plus de plaatsing kan ongeveer €150,- bedragen, maar factoren zoals verzekering, type spiraal en locatie kunnen de prijs beïnvloeden. Controleer altijd of de kosten vergoed worden door de zorgverzekeraar en wat precies vergoed wordt. Levering via een verloskundige of huisarts is vaak goedkoper dan via een gynaecoloog in het ziekenhuis.
Plaatsingsprocedure stap voor stap (overzicht)
- Bespreek met uw huisarts of verloskundige welke spiraal het meest geschikt is; vraag naar vergoedingen bij uw zorgverzekeraar.
- Plan de afspraak; meestal gebeurt plaatsing tijdens of vlak na de menstruatie voor zekerheid van afwezigheid van zwangerschap.
- U gaat op de behandeltafel liggen; de arts onderzoekt de ligging van de baarmoeder en brengt indien nodig een eendenbek in de vagina.
- De arts meet de baarmoeder diepte en plaatst het spiraaltje met behulp van een hulsje; de draadjes worden ingekort.
- Na de plaatsing: rust en pijnstilling indien nodig; enkele uren tot dagen kunnen pijn en buikkrampen voorkomen.
- Zes weken na plaatsing controleer je de situatie bij de zorgverlener; controleer ook op eventuele bijwerkingen.
Onderhoud en wisselperioden
Spiraaltjes kunnen 5 tot 10 jaar meegaan, afhankelijk van merk en type. Na 5 of 6 jaar kan het hormoonspiraal minder hormoon afgeven of kunnen de effecten veranderen; de spiraal kan nog steeds werkzaam zijn als voorbehoedsmiddel, maar mogelijk met toegenomen tussentijds bloedverlies. Je kunt zelf beslissen of je wilt wisselen op het geadviseerde moment of langer laten zitten, afhankelijk van persoonlijke voorkeuren en medische adviezen.
Voors en tegens per type (samenvatting)
| Kenmerk | Koperspiraal | Hormoonspiraal |
|---|---|---|
| Werking | Geen hormonen; koper maakt zaadcellen onbruikbaar | Progestageen verandert slijmvlies en onderdrukt eisprong |
| Beschermingstermijn | 5-10 jaar | 5-8 jaar |
| Menstruatiepatroon | Meestal hetzelfde | Kan veranderen; minder bloedverlies vaak |
| Bijwerkingen | Kramp, langere menstruaties | Hoofdpijn, gewichtsschommelingen, stemmingswisselingen |
| Betrouwbaarheid | Ca. 99,2% effectief | Ca. 99,2% effectief |
Toepassingsadvies en tips
- Praat met je huisarts over wensen en gezondheidsomstandigheden om te zien welk spiraal het beste past.
- Verzeker je van een juiste positionering en uitleg over de draadjes; voel maandelijks of je de draadjes kunt voelen.
- Indien je borstvoeding geeft of hormoonvrije anticonceptie zoekt, kan een koperspiraal een geschikte optie zijn.
- Bij plannen om langer anticonceptie te gebruiken, blijft het spiraal een kosteneffectieve keuze in vergelijking met dagelijkse pilconsumptie.
