Een adventssprookje: Een klein meisje zette eens haar schoentje onder de schoorsteen, want over een paar dagen zou het Sinterklaasavond zijn. Ze wist niet wat ze wel verlangen zou om er in te krijgen en daar dacht ze zelfs helemaal niet aan. Ze dacht alleen aan Sint Nicolaas zelf, van wie haar ouders haar zoveel hadden verteld en van wie al haar dromen en gedachten vervuld waren. Ze dacht niet anders dan aan de oude bisschop, die op zijn schimmel daarboven over de daken reed en die door de schoorsteen in de huizen kwam, om zijn gaven aan de kinderen te brengen.
Die wereld van de daken was voor het meisje al halverwege de hemel, en uit die hoge wereld zou Sint Nicolaas komen. Maar ook aan het paard moest worden gedacht en de moeder van het meisje had haar een flink stuk brood gegeven om in haar schoentje te leggen, zodat de schimmel iets om te eten zou vinden. Daarna haalde het meisje zelf nog een bakje met water dat ze ernaast zette, zodat het paard ook drinken kon als het dorst had. Toen dit alles klaar was, zong ze met haar vader en moeder een paar mooie Sint-Nicolaasliedjes bij de schoorsteen, en vol van haar heerlijke verwachtingen werd zij naar bed gebracht.
Nu droomde zij nog veel meer van Sint Nicolaas, dan zij de hele dag al had gedaan. Zij droomde dat de heilige door de schoorsteen in de kamer kwam en toen hij zag, hoe goed het meisje voor zijn paard had gezorgd, legde hij een hart van suiker in haar schoentje. Toen ging hij met zijn schimmel weer omhoog. Maar het meisje droomde verder. Ze droomde zo mooi, dat al dromende haar eigen hart openging. Het ging even wijd open als zij haar schoentje had opengezet. En zie, daar ging haar droom uit haar hart omhoog. Hij ging mee met Sint Nicolaas op zijn schimmel over de daken en... toen naar de hemel.
Heel, heel hoog ging het in de hemel. En daar, hoog boven de wolken, tussen de zon en de maan, daar zagen zij een jonge vrouw in een blauwe mantel, die langzaam liep over de sterren en die een heel jong kindje in de armen droeg. Dat was Moeder Maria, die het kerstkindje droeg, waarmee ze in de naderende kersttijd weer op aarde wilde komen. En toen Maria Sint Nicolaas aan zag komen, met de droom van het meisje bij zich op zijn schimmel, keek zij omlaag, en daar zag zij het meisje zelf in haar bedje liggen slapen. En toen Maria zag hoe wijd het hart van het meisje naar de hemel openstond, nam zij iets van het morgenrood uit het hart van haar kindje en vroeg Sint Nicolaas dit te willen leggen in het hart van het meisje daar beneden. Sint Nicolaas nam deze hartegave van het kerstkind dankbaar voor het meisje aan en keerde toen met haar droom terug naar de aarde.
De oorsprong en veranderingen van Zwarte Piet
De volgende morgen, toen Sint Nicolaas alweer in Spanje was en de droom in het meisje was teruggekeerd, ontwaakte zij. Vol spanning ging zij naar beneden. Hoe zou het bij de schoorsteen zijn? Zie, het kommetje was leeggedronken en het brood in haar schoentje was verdwenen. In plaats daarvan lag er een hart van suiker in. Het was dus echt waar, dat Sint Nicolaas gekomen was... Maar daar was nog iets wonderlijks, dat het meisje eerst nog niet had gezien. Het hart van suiker glansde... Het lichtte met een glans, die het meisje nog nooit eerder aan suikergoed had gezien. Het hart verspreidde een licht van rode rozen, zoals men dat soms kan zien als de zon opgaat. Het meisje riep haar vader en moeder en toonde vol blijdschap het lichtende geschenk. Haar ouders vonden het hart prachtig, maar de glans konden zij niet zien. Het meisje verzekerde hun, dat het hart werkelijk glansde, maar zij wist niet, dat deze glans het morgenrood was dat in haar eigen hart lag en dat Sint Nicolaas daar voor Maria uit het hart van het Christuskind in had mogen leggen.
Voor de enen is de zwarte schmink van Zwarte Piet puur racisme dat anno 2018 niet meer door de beugel kan, omdat de figuur zo de voormalige tot slaaf gemaakte Afrikanen ridiculiseert. Voor de anderen heeft de kleur van zijn gezicht in de verste verte niets met racisme te maken. Hij is zwart omdat hij een Moor is. Of omdat in de middeleeuwen alle schrikwekkende figuren zwart waren. Of hij is zwart door het roet van de schoorsteen.
Hoe zijn al die verhalen tot stand gekomen? Wat weten we eigenlijk over de geschiedenis van de knecht van Sinterklaas? Bij heel veel kinderen groeit de spanning dezer dagen tot een schier ondraaglijk niveau. De goede Sint is in aantocht, met cadeautjes en snoep en wie weet welke verrassingen nog al niet. Zwarte Piet vergezelt hem. Wat moet je anno 2018 over die figuur denken? Speelt het imago van Piet hoe dan ook een rol?
Sint-Niklaas en Nicolaas: historische basis
Zijn naam komt uit de legende van Nicolaas van Myra, bisschop van Myra, rond het jaar 300 na Christus. Nicolaas van Myra werd geboren in een christelijk gezin. Er gaan bijzondere verhalen over de rechtvaardige Nicolaas rond, zoals het geven van drie meisjes ’s nachts een bruidsschat en het helpen van arme gezinnen.
- In 1850 legde Jan Schenkman met Sint Nicolaas en zijn knecht het hedendaagse Sinterklaasfeest vast in een kinderboekje, waarin Zwarte Piet als knecht werd geïntroduceerd.
- Tijdens de eeuwen werd Zwarte Piet getransformeerd van een boeman-achtige figuur naar een meer helpende rechterhand van Sinterklaas.
- Het paard Amerigo kreeg in 19e eeuwse verhalen een eigen identiteit.
Iconografie en varianten door de tijd
In de loop van de 19e eeuw kreeg Zwarte Piet het kostuum van een Moorse bediende en raakte hij meer ingeburgerd. De knecht zocht deels zijn oorsprong in duivelse en boze geest-figuren uit oudere volksverhalen en maskerades. De latere roetveegpiet (schoorsteenpiet) is een poging om traditie te moderniseren en in te stemmen met hedendaagseIELD-discussies over raciale reprezentatie.
Historici en cultuurwetenschappers diskuteren over de oorsprong en betekenis: Moorse invloed, roet uit de schoorsteen, of een vertaling van een blanke figuur die zich als zwarte knecht verkleedt. Elisabeth Koning heeft hierover gepubliceerd in Tijdschrift voor Geschiedenis, en LECA geeft aan hoe de middeleeuwse zwarte figuur samengaat met een beeld van kwaad en contrastfiguur in Sinterklaas-traditie.
De intocht van Sinterklaas met zijn Zwarte Pieten in 1968 in Middelburg
Regionale verschillen en hedendaagse ontwikkelingen
In Vlaanderen blijft Sinterklaas vooral een kinderfeest, terwijl Nederland het tot een nationaal feest heeft gemaakt met pakjesavond en gedichten. In Wallonië bestaat wel de traditie van Noirauds, blanke mannen die zich vermommen als zwarten om geld in te zamelen. De intochten en figuren evolueren met maatschappelijke discussie: roetveegpieten worden steeds gebruikelijker, met als doel een tussenweg tussen traditie en hedendaagse waarden.
In Antwerpen en in andere steden is de introductie van roetpieten sindsdien een merkbaar proces: een groeiend aandeel van pieten heeft roetvegen in plaats van volledig zwarte gezichten. Het uiteindelijke doel is om het publiek te informeren dat Piet door de schoorsteen komt en dat het verhaal in de ogen van kinderen klopt: hij komt door de schoorsteen.
tags: #kan #sinterklaas #door #schoorsteen