Asbest is een fascinerend mineraal met een rijke geschiedenis, dat van nature is ontstaan en lange tijd werd gewaardeerd om zijn unieke eigenschappen. Vanwege zijn sterkte, brandwerendheid en lage kosten werd het in talloze producten verwerkt, wat echter later leidde tot aanzienlijke gezondheidsrisico's. Dit artikel duikt in de oorsprong, het gebruik en de gevaren van asbest, en belicht de regelgeving en de huidige stand van zaken.
Wat is Asbest?
Asbest is een verzamelnaam voor een aantal natuurlijke mineralen die behoren tot de groep silicaten. Deze mineralen bestaan uit microscopisch kleine, naaldachtige vezels. Het woord 'asbest' is afgeleid van het Griekse woord 'asbestos', wat 'onverwoestbaar' of 'onbrandbaar' betekent. Deze eigenschappen maakten het mineraal in het verleden zeer gewild.
Oorsprong en Winning
Asbest ontstaat in de natuur door geologische processen en wordt gedolven uit gesteenten in asbestmijnen. Hoewel de winning in veel landen is gestopt, wordt het nog steeds gewonnen in Rusland, China en Brazilië. In 2021 werd wereldwijd 1,2 miljoen ton asbest gedolven.
Soorten Asbest
Asbest kan worden onderverdeeld in twee hoofdgroepen:
- Serpentijnvezels (krulvormige vezels): Hieronder valt chrysotiel (wit asbest), dat het meest voorkomt in Nederland (ongeveer 85% van het gebruikte asbest). Deze vezels zijn gekruld en worden als minder schadelijk beschouwd dan amfiboolvezels.
- Amfiboolvezels (rechte vezels): Deze groep omvat onder andere amosiet (bruin asbest), crocidoliet (blauw asbest), anthofylliet, tremoliet en actinoliet. Amfibool asbest is over het algemeen gevaarlijker vanwege de naaldvormige, dunne en soms weerhaakjes bevattende vezels, die dieper in de longen kunnen doordringen en zich daar vastzetten. Blauw asbest wordt als het meest gevaarlijk beschouwd.
Om het specifieke type asbest te bepalen, is laboratoriumonderzoek noodzakelijk. De kleur van ruw asbest kan een indicatie geven (wit, bruin, blauw, grijs, groen, geel), maar deze verandert vaak tijdens de verwerking.
Historisch Gebruik van Asbest
Asbest werd al in de oudheid gebruikt door beschavingen zoals de Romeinen en Grieken, die de brandwerende eigenschappen ervan waardeerden. Vanaf de 19e eeuw nam het gebruik een vlucht, met name in de scheepsbouw en later in de bouw van woningen en bedrijfspanden. Door de jaren heen werd asbest in duizenden verschillende producten verwerkt.
Toepassingen
Asbest stond bekend om zijn uitstekende eigenschappen:
- Sterk en slijtvast
- Warmte- en elektrische isolerend
- Chemisch inert
- Brandwerend
- Relatief goedkoop
Deze eigenschappen leidden tot een breed scala aan toepassingen:
- Bouwmaterialen: Golfplaten, dakleien, cementproducten, isolatiemateriaal (spuitasbest, leidingisolatie), gevelplaten (eterniet), vloerbedekking (vinyl met viltlaag), pleisterwerk.
- Industriële toepassingen: Remblokken, koppelingplaten, pakkingen (paroniet), brandwerende kleding (handschoenen, pakken), theatergordijnen, filters, brandslangen.
- Huishoudelijke producten: Haardrogers, kunstsneeuw (van witte asbest).
Een belangrijk onderscheid wordt gemaakt tussen hechtgebonden en niet-hechtgebonden toepassingen. Bij hechtgebonden asbest zitten de vezels stevig vast in een bindmiddel (zoals cement of lijm), waardoor het risico op vezelvrijgave kleiner is, mits het materiaal in goede staat verkeert en niet wordt bewerkt. Bij niet-hechtgebonden asbest, zoals spuitasbest, kunnen de vezels al gemakkelijk vrijkomen.
Gevaren en Risico's van Asbest
Het inademen van asbestvezels is gevaarlijk voor de gezondheid. De fijne vezels kunnen diep in de longen doordringen en daar ernstige ziekten veroorzaken, zoals longkanker, longvlieskanker (mesothelioom) en stoflongen (asbestose). De gezondheidsschade openbaart zich vaak pas tientallen jaren na blootstelling, wat het herkennen en behandelen bemoeilijkt.
Blootstelling en Gevolgen
Het risico op asbestziekten is afhankelijk van de totale hoeveelheid ingeademde vezels (cumulatieve blootstelling, gemeten in vezeljaren). Er is geen veilige ondergrens voor blootstelling aan asbestvezels.
De symptomen van asbestgerelateerde ziekten, zoals kortademigheid en chronische hoest, werden in het verleden vaak verkeerd begrepen en toegeschreven aan andere aandoeningen.
Risico's bij Bewerking en Beschadiging
Materialen met asbest worden vooral gevaarlijk wanneer ze verweerd, beschadigd of bewerkt worden (zagen, schuren, boren, breken). Bij niet-hechtgebonden materialen kunnen de vezels zelfs zonder beschadiging of bewerking vrijkomen.
Regelgeving en Verwijdering
Vanwege de ernstige gezondheidsrisico's is het gebruik en de verwerking van asbest in veel landen aan strenge regels gebonden. In Nederland is het gebruik en toepassen van asbest sinds 1994 verboden. Het verwijderen van asbest mag enkel uitgevoerd worden door erkende, gecertificeerde bedrijven.
Asbestinventarisatie en Verwijdering
Voordat asbest verwijderd kan worden, dient er eerst een asbestinventarisatie plaats te vinden door een gecertificeerd bedrijf. Dit rapport beschrijft de aard en de omvang van de asbesthoudende materialen. De verwijdering zelf moet voldoen aan strenge voorschriften om de verspreiding van vezels te minimaliseren. Alle asbestafval moet gecontroleerd gestort worden op gespecialiseerde stortplaatsen.
Particuliere Verwijdering
In sommige gevallen mogen particulieren onder strikte voorwaarden zelf kleine hoeveelheden hechtgebonden asbestmateriaal verwijderen, mits dit gemeld is bij de gemeente en er een inventarisatierapport is. Echter, het niet volgens de voorschriften verwijderen van asbest kan gevaarlijker zijn dan het laten zitten van het materiaal.
Asbestattest en Regelgeving in België en Nederland
In Vlaanderen is sinds 2022 een asbestattest verplicht bij de verkoop van een woning. Dit attest wordt afgegeven na een inventarisatie door een gecertificeerde deskundige. Vanaf 2032 worden de eisen strenger en wordt elke gebouweigenaar verplicht een officieel asbestattest te hebben. In het Brussels Gewest is voor omvangrijke werken van asbestverwijdering een vergunning vereist, en de tussenkomst van een erkende firma. Makkelijk weg te halen, niet-broos asbest kan men in Brussel soms zelf voorzichtig verwijderen met een FFP3-masker.
In Nederland is het Asbestverwijderingsbesluit 2005 van kracht. Sinds 1 juli 2019 is het gebruik van het Landelijk asbestvolgsysteem (LAVS) wettelijk verplicht voor alle saneringsprojecten. De overheid wil asbestdaken vanaf 2024 verbieden; eigenaren hebben tot 31 december 2024 de tijd om deze te verwijderen.
Asbest in Cosmetica
Recentelijk zijn er sporen van asbest ontdekt in bepaalde cosmetica, met name in talkpoeders. Dit kan komen doordat talk, dat in asbestmijnen wordt gewonnen voor commercieel gebruik, sporen van asbest kan bevatten. Door versoepelde maatregelen rondom het gebruik van talk in cosmetica, hoeven bedrijven niet meer altijd te testen op de aanwezigheid van asbest. Het is daarom raadzaam om de labels van producten met talk of talkum poeder te controleren.
Het Dorp Asbestos in Quebec
Het Canadese dorp Asbestos (nu Val-des-Sources) is vernoemd naar de grote asbestmijn die er in de late 19e eeuw werd geopend. Ondanks de latere ontdekking van de schadelijkheid van asbest, behield het dorp zijn naam vanwege de historische betekenis en de economische impact van de mijn. De mijn, die generaties lang werkgelegenheid bood en het dorp tot een wereldwijde hofleverancier van asbest maakte, is relatief recentelijk gesloten.
Een stad genaamd Asbestos
Hoe Asbest Herkennen?
Het herkennen van asbest kan lastig zijn, aangezien het materiaal vaak niet met het blote oog te onderscheiden is wanneer het verwerkt is. Enkele kenmerken kunnen echter een indicatie geven:
- Vezelachtige structuur: Zichtbaar bij beschadiging van het materiaal of aan de randen.
- Geluid: Bij het aantikken met bijvoorbeeld een schroevendraaier kan het een specifiek geluid geven, vergelijkbaar met tikken op een schoolbord.
- Kleur: Ruw asbest kan blauw, bruin of wit zijn, maar deze kleur verandert vaak na bewerking.
- Toepassing: Asbest werd vaak gebruikt in producten die hittebestendig of slijtvast moesten zijn.
- Leeftijd van het gebouw: Gebouwen die tussen de jaren veertig en tachtig van de vorige eeuw zijn gebouwd, hebben een grotere kans op asbesthoudende materialen.
- Productiegegevens: Controleer de fabrikant en de productiedatum.
- Bevestigingsmiddelen: Bij asbestplaten aan de buitenkant van gebouwen werden vaak aluminium lopers met kleine spijkertjes gebruikt.
- Oppervlaktepatroon: Asbestmaterialen kunnen een patroon hebben van kleine kuiltjes.
- Vlamtest: Bij het verhitten van zichtbare vezelbundels met een aansteker, zullen deze bij asbest enkel opgloeien en niet kapotgaan.
Asbest heeft geen specifieke geur, waardoor herkennen op basis van reuk niet mogelijk is.
Juridische Aspecten en Vergoedingen
Werknemers die ziek worden door blootstelling aan asbest kunnen hun schade verhalen op hun (oud-)werkgever op grond van artikel 175 van boek 6 van het Burgerlijk Wetboek. Er geldt een verjaringstermijn van vijf jaar na de aanvang van de dag waarop de benadeelde zowel met de schade als met de aansprakelijke persoon bekend is geworden. Echter, gezien de lange incubatietijd van asbestziekten, kan deze termijn soms onredelijk lang zijn.
Via de Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers en de Regeling tegemoetkoming niet-loondienstgerelateerde slachtoffers van mesothelioom en asbestose kunnen slachtoffers onder voorwaarden een financiële tegemoetkoming ontvangen van de overheid.
Daarnaast zijn er gebieden in Nederland waar door milieuvervuiling, bijvoorbeeld door het gebruik van asbesthoudend afval als wegverharding, de kans op mesothelioom verhoogd is. Hiervoor is een speciaal fonds ingesteld dat schadevergoeding uitkeert.
tags: #asbest #natuurlijk #product