Op veel plaatsen worden duiven op monumenten als een ware plaag ervaren. De vervuiling die door de vaak massale aanwezigheid van duiven optreedt, leidt in combinatie met nesten en kadavers tot soms ernstige directe en indirecte schade aan monumenten. De exacte kosten van de duivenoverlast zijn lastig in te schatten. Reiniging en herstel van door duivenpoep aangetaste monumenten zijn meestal onderdeel uit van groot onderhoud of restauratie. Geschat wordt dat het gaat om enkele miljoenen per jaar. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed vindt het belangrijk dat de aanwezigheid van duiven op en in monumenten op een dier- en milieuvriendelijke wijze wordt voorkomen en bestreden. De meest effectieve oplossing bestaat uit een combinatie van maatregelen. Hoofdzaak is regulering van duivenpopulaties via verblijven met een gecontroleerd voedselaanbod en geboortebeperking.
Het beton en de (natuur)steen in de steden lijken sterk op de rotsen in de natuurlijke omgeving van duiven. Een elektrostatisch systeem, aangebracht op beeldhouwwerk van een kerk. Detail van het Paleis op de Dam: het resultaat van het voeren van de duiven tekende zich voorheen af op de onderdorpels van de ramen. Het beeldhouwwerk van deze kerk is beschermd met netten. Resultaat van in het verleden aanbrengen van pennen in natuursteen. De pennen zijn recent verwijderd met een slijpschijf. Daardoor is er schade aan de natuursteen ontstaan. Bovendien zitten de penrestanten nog vast in de steen. Afgeveerde draden die te hoog zijn aangebracht. Plastic duiven als afweermiddel. De boodschap moet duidelijk zijn: hier is geen plaats meer!
In de Oudheid waren de Perzen, de Grieken, de Romeinse keizers en de Egyptenaren hartstochtelijke duivenliefhebbers. Ze hielden er fokkerijen op na met duizenden vogels, voornamelijk voor de vleesconsumptie. In de Middeleeuwen was het houden van duiven voorbehouden aan de adel en de geestelijkheid. In kerken en andere gebouwen werd tijdens de bouw bewust nestgelegenheid in allerlei vormen aangebracht of later toegevoegd. Zo bevindt zich in de kerktoren van Houten uit 1535 een duivenzolder met 370 gemetselde nesthokjes in de binnenzijde van de muur, keurig in reeksen geordend. De opbrengst van de duiven en de duivenmest was vaak bestemd voor het levensonderhoud van de koster. De adel bouwde duiventorens en -tillen om duiven te fokken voor consumptie. Het bezit van een duifhuis, duiventoren en duiventil was een van de heerlijke rechten die aan een kasteel of landgoed verbonden waren. Nederland kent nog diverse soorten duiventorens en -tillen uit die tijd. De oudste dateert uit 1539 en staat bij de buitenplaats Te Werve in Rijswijk. Onder invloed van de Franse Revolutie werden de heerlijke rechten in 1798 afgeschaft. Duiven mochten nog wel gehouden worden, maar nieuwe duiventillen en -torens mochten niet meer worden geplaatst.
Voor monumenten is de huidige bedreiging vooral afkomstig van stadsduiven en verdwaalde postduiven. Vanuit de duivensport komen jaarlijks een miljoen duiven in Nederland door diverse omstandigheden niet meer op hun hok terug. Een deel daarvan overlijdt tijdens een vlucht, een ander deel vindt alternatieve nestplekken in steden, dorpen en op het platteland. Bij grote steden ligt het percentage geringde duiven per stad tussen de 10 en 30%, bij kleinere plaatsen ligt dit hoger. In sommige plaatsen bestaat zelfs wel 75% van de stadsduiven uit verdwaalde postduiven. Duiven kunnen onder optimale omstandigheden en afhankelijk van de soort tot wel twintig jaar oud worden. Tot op een leeftijd van maximaal twaalf à vijftien jaar kunnen ze zich voortplanten; stadsduiven hebben echter een gemiddelde levensduur van drie tot zes jaar.
De stad biedt een ideale leefomgeving door het enorme en gevarieerde voedselaanbod, terwijl de temperatuur vaker hoger ligt dan in het buitengebied. Duiven broeden het hele jaar door, met zeven tot negen broedsels per jaar en meestal twee eieren per nest. Ze eten zaden, groene knoppen, jonge blaadjes en ongewervelde dieren zoals wormen, insecten en spinnen, maar ook weggegooid voedsel in zwerfvuil. Een duif produceert per jaar 10 tot 12 kilo natgewicht of 2,5 kilo drooggewicht aan uitwerpselen, waardoor goten en hemelwaterafvoeren snel verstopt raken en hierdoor waterschade en lekkages kunnen ontstaan. Mosvorming, zwamaantasting, zout- of vorstschade nemen toe als gevels nat blijven.
Naast fysieke schade aan gevels en daken veroorzaken nesten en uitwerpselen ook operationele problemen: afvoeren raken verstopt, waardoor overstromingen kunnen ontstaan; duivenpoep bevat fosforzuur en zwavelzuur die verwering versnellen; duivennest kan ongedierte aantrekken zoals motten, vliegen, kevers en mijten. Verwijdering van nestmateriaal en poep vereist zorgvuldigheid, want nestbouw en dieren kunnen blijven hangen na vertrek van de duiven. Duiven zelf kunnen ook schade veroorzaken door losliggende onderdelen te verplaatsen of te laten vallen, en soms komt er glas schade voor bij historische vensters.
Er zijn verschillende methoden om duiven te weren: algemene maatregelen om populatie te verminderen, afweermaatregelen die eigenaren kunnen toepassen, en bestrijdingsmethoden die overheden kunnen inzetten. Drie belangrijke maatregelen voor iedereen zijn: het verminderen van het voedselaanbod, het zorgvuldig schoonhouden van openbare ruimten en het hanteren van het principe 'de vervuiler betaalt'. Netten van gegalvaniseerd of roestvrij staal, of stevige UV-beschermde kunststof, gespannen voor openingen, vormen een effectieve lange termijn oplossing, mits correct aangebracht. Fijnmazige netten of gaas zijn minder geschikt voor grote openingen en vereisen onderhoud om verstopping te voorkomen. Pinnen en draden kunnen duiven ontmoedigen om te landen, maar vereisen zorgvuldige bevestiging om schade en letsel te voorkomen.
Er bestaan ook minder diervriendelijke methoden die minder geschikt zijn voor stedelijke omgevingen: ultrasone apparaten en stroboscopen kunnen gewenning veroorzaken en roofvogels leveren slechts tijdelijke effecten op. Elektrostatische systemen leveren korte schokjes op, maar de installatie en bevestiging brengen risico’s met zich mee en kunnen net als pennen leiden tot schade aan monumenten. Replica’s van roofvogels bieden vaak slechts tijdelijk redding. Een combinatie van maatregelen, in samenhang met monitoring en aanpassing, is essentieel.
Preventie en beheer voor particuliere balkons en daken omvatten: het plaatsen van duivenpinnen op relingen en dakranden, het afsluiten van openingen met gaas of blokkerende materialen, het installeren van vogelnetten op open plekken zoals balkons of dakterrassen, en het regelmatig schoonhouden van oppervlakken. Reflecterende voorwerpen zoals cd’s of windgongen kunnen een afschrikkend effect hebben, evenals het verwijderen van etensresten en het afschermen van vuilnisbakken. Snoeien van nabijgelegen bomen en struiken kan het neerstrijken ontmoedigen. Voor schoorstenen is een kap met gaas of draadschermen aan te raden om nestelen te voorkomen, terwijl regelmatige inspectie en het verwijderen van bestaande nesten nodig blijven om herbesetting te voorkomen.
Bij ernstige of aanhoudende overlast kunnen professionals worden ingeschakeld. Een ongediertebestrijder kan professionele wering opzetten op balkon, dak of tuin. Ondanks talrijke milieuvriendelijke opties blijft het voorkomen van nestvorming de beste oplossing: voorkom de nestplaats, voorkom de bezetting en houd de omgeving schoon.
Belangrijke gezondheids- en veiligheids- overwegingen: onderzoek toont aan dat verwilderde duiven nauwelijks risico vormen voor de volksgezondheid, al kunnen organische deeltjes bij inademing leiden tot allergieën zoals duivenmelkerslong. Bij duivenhouders en mensen die veel met duiven in aanraking komen bestaat een groter risico op besmetting met bacteriën en schimmels. Draag bij schoonmaakwerk mondkapje en handschoenen, werk met veel water en was handen na afloop. ruim nestmateriaal weg van daken en voorkom contact met dode vogels; meld dode vogels aan autoriteiten.
