Een schoorsteen is een meestal gemetselde en beklede ondersteuning (schoor) van de rookvanger boven een tegen de muur aangelegde stookplaats. Andere omschrijvingen in dit verband: het stenen afvoerkanaal voor rook; de onderboezem als voortzetting van de schouw.
De huidige vorm van de “stenen” schoorsteen is sinds midden 17e eeuw in zwang, naar gelang het gebruik van open vuur beperkt werd. In de Middeleeuwen placht het rookkanaal over een deel van zijn hoogte naar buiten gemetseld te zijn; vandaar bijvoorbeeld de woorden schoorsteenstoel, schoorsteenschacht of schoorsteenpijp. De schoorsteen heeft een aantal voordelen ten opzichte van de open stookplaats: er ontstaat minder snel brand omdat de rook via het rookkanaal naar buiten kan en het is mogelijk een verdiepingsvloer aan te leggen.
Door de wens van gasloze verwarming is er een speciale warmtepomp-behuizing waarbij het buitendeel van de warmtepomp in een soort schoorsteen op het dak staat; het geluid van het buitendeel geeft wellicht minder hinder omdat het zich niet in de tuin bevindt maar op het dak. Onderhoud en reparaties aan de buiten-warmtepomp zijn wel moeilijker uit te voeren. Let op: wanneer een warmtepomp wordt gekozen die slechts uit één deel bestaat, dan is het buitendeel en daarmee ook de “schoorsteen” natuurlijk niet nodig; dit vermijdt geluidshinder buiten het huis en bespaart ruimte op het dak.
Vroeger werd vuur open in het midden van het huis gestookt en rook kon ontsnappen via een luik bovenin het dak; dit luikje werd later het uilengat of uilenbord. Vanwege brandgevaar werd vanaf de 15e eeuw in steeds meer steden een stenen schoorsteen verplicht en werd soms bepaald dat de schoorsteen minimaal 1,8 m boven het dak moest uitsteken. Door het maken van schoorstenen werd het ook winterlijk mogelijk boven de begane grond te leven, waardoor huizen hoger konden worden gebouwd. De schoorsteenmantel, het boven het dak uitstekende deel van het rookkanaal en de bijbehorende structuur spelen hierbij een rol.
Na verloop van tijd werd de open stookplaats een ingebouwde haard en later een ijzeren haard; door de stenen schoorsteen kon de stookplaats wat kleiner worden uitgevoerd. Dit leidde tot de Franse schoorstenen die alleen geschikt zijn voor het aansluiten van een kachel, en de Engelse schoorstenen die diep en breed waren en geschikt voor open vuur en kookplaatsen zoals inglenook of Aga-fornuizen.
De schoorsteen op het dak was eenvoudig te zien en maakte het interessant belasting te heffen op de aanwezigheid van een schoorsteen, het zogenaamde schoorsteengeld of haardstedengeld. De schoorsteen van een hout- of kolenhaard/kachel moet eens per jaar geveegd worden om een schoorsteenbrand te vermijden. Oorspronkelijk werden vuren binnenshuis gestookt waarbij de rook via verschillende kleine gaten in het dak de hut verliet; later ontstond de schoorsteen zoals we die nu kennen, met twee principes: trek zorgt ervoor dat warme lucht opstijgt en rook wordt meegesleept naar buiten.
Volgens de folklore komt Sinterklaas of Zwarte Piet het huis binnen via de schoorsteen; ook gooit Zwarte Piet volgens de folklore de cadeaus via de schoorsteen in de schoenen van de kinderen die daarom bij de haard of kachel worden gezet. De hoogste schoorsteen van de wereld is die van de Elektriciteitscentrale GRES-2 in Ekibastuz, Kazachstan. In het Vaticaan wordt tijdens een conclaaf een schoorsteen gebruikt om het signaal af te geven of er al dan niet een nieuwe Paus is gekozen; uit deze schoorsteen komen zwarte of witte rook afhankelijk van de uitslag van de stemmingen.
De oorsprong van het woord staat niet vast, doch de meeste waarschijnlijkheid heeft de afleiding van schoren, “schragen, stutten, steunen”. Schoorstenen zijn gemetselde rookkanalen boven aangelegde stookplaatsen, dienend om voor de verbranding nodige luchttrek te krijgen en tot doorlating en uitleiding van de rook. De rookkanalen zitten doorgaans een deel binnen onder het dak en een deel buiten het dak. De schoorsteenmantel wordt samen met de onderboezem en het architraafdeel als essentieel onderdeel van de schoorsteen beschouwd.
Het meervoud van schoorsteen is schoorestenen of schoorstenen, afhankelijk van de aanduiding in de zin. In moderne contexten wordt ook de buiten-warmtepomp als een soort schoorsteen op het dak gezien, wat doorgaans de geluidsblootstelling vermindert maar waar onderhoud uitdagender kan zijn. De schoorsteen is daardoor een geïntegreerd onderdeel van woningbouw en verwarmingsinfrastructuur geworden, met historische wortels in de overgang van open vuur naar gecamoufleerde of gemetselde rookkanalen.
Historische foto’s tonen de verschillende typen schoorstenen: Franse schoorstenen aangepast aan kachels, Engelse schoorstenen die ruimte voor kookplaatsen boden, en latere gecombineerde ontwerpen die open vuur mengden met gesloten haarden. In de hedendaagse woningbouw kan de schoorsteen ook dienstdoen als esthetisch element of als behuizing van technische componenten zoals een buitenunit van een warmtepomp; dit vereist echter zorgvuldige akoestische en structurele afwegingen.
- Oorsprong: schoorsteen als ondersteuning en rookafvoer
- Historische ontwikkeling: open vuur naar ingebouwde haard
- Technische aspecten: trek, rookafvoer en onderhoud
- Moderne toepassingen: warmtepompen en dak-schoorstenen
Samenvattend kan gesteld worden dat schoorstenen door de eeuwen heen geëvolueerd zijn van eenvoudige rookkanalen naar complexe onderdelen van woningverwarming en -structuur, met een rijke geschiedenis die verweven is met brandveiligheid, woninghoogte en technologische vooruitgang.
tags: #lente #schoorsteen #meme