Technieken en benodigdheden voor linodruk met mes: een uitgebreide gids

Met een door de computer ondersteunde voorbereiding ontstaan verrassend drukwerk. Alle voorbeelden in dit document zijn van linosneden die ik heb vervaardigd, en deze aanpak is overigens ook voor houtsneden te gebruiken. De basistechniek: wat is een linosnede? Het begint met de basis zoals velen van ons dat wel eens op school leerden, met krachtige voorstellingen in zwart en wit. De hoekige lijnvoering past goed bij mij omdat ik ook die in ander werk gebruik en vaak met een mes om vlakken duidelijker aan te geven.

Wat is een linosnede en welke stappen horen erbij?

Je maakt een stempel door met gutsen het linoleum deels weg te snijden, waarna een voorstelling ontstaat die in drukgangen kan worden opgebouwd. Eenmalig een voorstelling in wordt gesneden; drie stempels zijn gemaakt (de eerste meerkleurige die ik maakte). Je kunt meer experimenteren met verschillende kleuren. De afdrukken hoeven niet perfect te worden uitgelijnd, tenzij je heel zorgvuldig de uitlijning e.d. die echt wit moesten blijven. Daarna is de gele laag gedrukt. Iedere laag met een kleur is één drukgang; de kleuren in één laag hoeven overigens niet egaal te zijn. De maximale oplage ligt na de eerste drukgang vast.

Je kunt minder experimenteren met kleurcontrasten voordat je de definitieve afdrukken maakt. Boven is de eerste drukgang met de lichtste kleuren. De lichtgroene kleuren van de lotusbladeren blijven staan. De laatste kleur die ik heb aangebracht is het donkere groen, bijna zwart. Dan is bijna alles van de stempel weg gesneden, behalve de delen waarmee die zwarte kleur wordt gedrukt. Mijn foto’s, tekeningen of schilderijen vormen de basis en ook de basis voor de kwaliteit van de lino: compositie, patroon, kleurcontrast etc. goeddeels vast, hoewel tijdens het maken van de lino nog vele keuzes het geheel kunnen versterken.

Voorbereiding en planvorming

Het uitgangspunt voor het snij- en afdrukplan begint bij eigen werk: het startpunt is een eigen foto, tekening, schilderij of ontwerp. In dit geval heb ik eerst nog een eenvoudige achtergrond toegevoegd. Er zijn natuurlijk veel meer bewerkingen mogelijk op de computer of handmatig. Op de computer knip ik het moederbestand uit elkaar in meerdere lagen; in figuur 20 heb ik het aantal verschillende kleuren teruggebracht tot acht. Per kleur plan ik een drukgang, zodat elke kleur kan worden gebruikt om delen uit het moederbestand te knippen met min of meer dezelfde kleur. Zo ontstaan acht nieuwe bestanden, één per geplande drukgang. Het splitsen doe ik op basis van helderheidsniveaus en/of kleurovereenkomsten, de laatste methode is bijvoorbeeld gebruikt bij hoog kleurcontrast met sterk verzadigde kleuren.

Het aantal lagen hangt af van het te bereiken resultaat. Ik zoek een goede balans tussen figuratie en abstractie, net als in mijn ander werk. Welke methode je ook kiest, per laag maak ik een nieuw bestand. Het onderscheid tussen wat al eerder is weggesneden en wat moet blijven staan voor latere lagen is cruciaal; de zwarte en grijze gebieden dienen als referentie tijdens het snijden. Ter illustratie alvast het resultaat in figuur 23: lagen voor de achtergrond en voorgrondkleur aangepast. Dit bespaart tijd en vergemakkelijkt het vergelijken van verschillende keuzes. Kwaliteiten van het moederbestand zijn belangrijk; de plug-in kan ook een kleuren tabel maken met per laag samples van de meer verzadigde kleuren.

Technieken voor kleuren en drukgangen

Per drukgang gebruik ik vaak meerdere kleuren. Het gezichtsbedrog kan leiden tot verkeerde kleurkeuzes, bijvoorbeeld rood of te groen. Nog een voorbeeld van het proces (Marine Oils Ridderkerk) laat zien hoe snij-instructies uit het plan samen met de gedrukte tussenstadia worden opgebouwd; de prent is opgebouwd in acht drukgangen. Na het creëren van het plan volgt het afdrukproces; een paar stappen vat ik hier samen en toelichtend uitgebreider weergegeven.

• Tape op de juiste plek vastzetten.
• De linoleum stempel tegenaan schuiven en op de pers plaatsen.
• Bijbehorende lipjes die besteld zijn, openen en bevestigen.
• Vervolgens schellak op het ontwerp aanbrengen voor bescherming en glue-achtige vastlegging.
• Tekenen kun je nauwkeurig doen of als referentie houden; hoe minder je tekent, hoe losser de voorstelling wordt maar vaak interessanter om te bekijken.

Het linoleum is zacht materiaal en linoleum kan tussen twee drukgangen in verschuiven. De pers en drukkracht dienen zorgvuldig verspreid te worden over het oppervlak; inkt die dekkend wordt gedrukt vereist een stijve platenopstelling en meerdere materialen zoals papier, vilt en stijve plaat om correct te blijven liggen. Het linoleum lost niet op in water of terpentine, wat het mogelijk maakt meerdere lagen zonder beschadiging te drukken. Transparante verf kan worden gebruikt om lichte delen van het ontwerp zichtbaar te houden; ik werk meestal met olieverf, waardoor het drogen wel een paar dagen kan duren.

Technieken voor snijden en overbrengen

Een plan voor de te snijden delen begin je met een eenvoudige contour: contouren op lino tekenen met potlood en deze lijnen overtrekken met viltstift zodat je nauwkeurig kunt gutsen. Om de tekening op lino over te zetten kun je carbonpapier gebruiken. Let op: de druk verschijnt in spiegelbeeld. Wil je dat niet, dan zul je de tekening spiegelbeeldig moeten maken, bijvoorbeeld door de tekening tegen het glas in een raam te houden en op de achterkant over te trekken. Een techniek die ik “puzzelprent” noem is het onderverdelen van het ontwerp in vlakken. De tekening kun je helemaal uitsnijden zodat je losse linoleumstukken hebt die vervolgens in verschillende kleuren apart worden ingezette en weer als een puzzel in elkaar worden gedrukt. De puzzelprent kan gecombineerd worden met een druk waarbij het linoleum wel uit één stuk bestaat en de omtreklijnen bevat. Deze techniek is voor durfallen, maar heel bevredigend.

Je begint met een hele linoleumplaat en haalt weg wat de kleur van het papier moet blijven. Dan druk je meerdere prenten, rekening houdend met zeker twintig procent misdrukken. Daarna guts je weg wat lichtgeel moet blijven en druk je vervolgens donkergeel op de eerder gedrukte vellen. Zo kun je verder gaan tot de prent af is. Het is van belang dat je een goede aanleg maakt en steeds op dezelfde plek op het papier drukt; hoe meer verschillende drukgangen, hoe groter de kans op misdrukken.

Materiaal en uitrusting

Linoleum is zacht; de drukkracht moet goed verspreid worden en de pers moet stevig zijn. Een stijve plaat voorkomt beweging tijdens het drukken. Linoleum, papier, vilt en de stijve plaat kunnen tussen elkaar worden geplaatst zodat de inkt gelijkmatig wordt gedrukt. Ik gebruik meestal olieverf; droging duurt langer maar geeft rijke verdelingen en tinten. Voor het plannen en drukken gebruikte ik ook gereedschappen zoals mesjes van verschillende vormen en afmetingen, evenals metalen lipjes en specieke drukhulpmiddelen van leveranciers zoals Ternes Burton.

Praktische ervaringen en voorbeelden

Een recente workshop bij Printmakers Club bood verfrissende inzichten: “Wat een verrassende ervaring was dat!” Het begon met het overzetten van een eigen ontwerp op linoleum met carbonpapier, daarna het gutsen en uiteindelijk het afdrukken. De diversiteit aan stijlen maakte het proces leuk en leerzaam: abstracts, gedetailleerd werk en zelfs een Warhol-achtige stijl. Drie uur later waren er meerdere prenten van elk ontwerp; sommige cursisten werkten fijn nauwkeurig, anderen gingen grover te werk, wat resulteerde in indrukwekkende eindresultaten. De grootste waarde van de basistechniek is dat iedereen het kan; het is laagdrempelig en ontspannend, en je kunt lino ook op textiel toepassen, zoals t-shirts of tassen.

Technische overzicht en tips

Voor de uitvoering is het belangrijk om de contouren zo in te tekenen dat de toekomstige vlakken duidelijk zijn en later verder uitgesneden kunnen worden. Een rechte mes kan voor rechte hoeken handig zijn, maar voor vloeiende vormen gebruik je guts met verschillende vormen. Als de techniek eenmaal onder de knie is, kun je meerdere lagen samenvoegen tot een rijk beeld. Houd rekening met papierkleur als je een deel van de achtergrond niet wilt laten drukken. Het doel is balans tussen helderheid, contrast en detail; de laatste kleur, zodra toegevoegd, kan het beeld samenbrengen en zorgen voor diepte.

tags: #linoleum #snijden #mes