De verticale afstand tussen gevelopeningen moet voldoende groot zijn, om brandoverslag tussen boven elkaar gelegen brandcompartimenten te voorkomen. Er wordt vaak gedacht dat hiervoor vuistregels zijn; dat er geen sprake is van brandoverslag bij een onderlinge afstand van meer dan 0,8 meter wordt aangehouden. Er is echter geen veilige afstand te noemen. Volgens het Bouwbesluit moet de benodigde afstand worden gecontroleerd conform NEN 6068. Het gaat daarbij om de werkelijke geometrie van de ruimte en de gevelopeningen. Met behulp van een softwareprogramma simuleren we een brand, waarbij onder meer de temperatuur en vlamlengte van de uitslaande vlammen afhangen van de geometrie. De weerstand tegen brandoverslag wordt bepaald door de hoeveelheid straling ter plaatse van een gevelopening van een bovenliggend brandcompartiment.
Brandoverslag tussen tegenover elkaar gelegen brandcompartimenten
Tegenover elkaarDit geldt ook voor brandoverslag tussen tegenover elkaar gelegen brandcompartimenten. Hier is er echter wél een veilige afstand te noemen. Is de afstand meer dan 15 meter dan wordt er zonder berekening voldaan aan de gestelde eisen. Als de afstand echter minder is, dan zal er door middel van een brandoverslag berekening aangetoond moeten worden dat er aan de eisen wordt voldaan.
Openingen met of zonder opening
Mocht uit berekening van de brandoverslag blijken dat de straling op een gevelopening te hoog is, moet deze gevelopening brandwerend worden uitgevoerd, bijvoorbeeld door het gebruik van brandwerende beglazing. Maar let op: de vereiste brandwerendheid van deze beglazing hoeft niet gelijk te zijn aan de vereiste wbdbo. Volgens de NEN 6068 heeft een opening een brandwerendheid van minder dan dertig minuten. Dus als een gevelopening dertig minuten brandwerend wordt uitgevoerd, is deze volgens de norm geen opening meer. Er komt dus geen straling meer uit de opening of (omgekeerd) invallende straling vormt geen bedreiging. Indien tussen twee compartimenten niet wordt voldaan aan het stralingscriterium, hoeft dus slechts in één gevel ten minste dertig minuten brandwerende beglazing te worden toegepast.
Vide en atriums: vides
VidesGebouwen worden steeds vaker uitgerust met een atrium of vide. Denk aan een woongebouw waarbij in de vloeren van de corridors vides zijn aangebracht. De bouwlagen vormen samen één brandcompartiment, mogelijk groter dan 1.000 vierkante meter. In dit soort situaties is dan de eerste gedachte dat er een rook- en warmteafvoer moet worden aangebracht, zodat de rook kan wegstromen en de vide als niet-besloten ruimte door kan gaan en niet in een brandcompartiment hoeft te liggen. Helaas gaat deze gedachte bij kleine vides niet helemaal op. Als de rookpluim groter is dan de vide zelf, kan de rook niet voldoende wegstromen en blijft het gewenste effect achterwege.
Zon en bezonning: belang voor leefomgeving
Sommige plekken hebben voldoende zon nodig, zoals tuinen, terrassen of speelplaatsen. Dit draagt bij aan een aangenaam verblijfsklimaat. Ook voldoende schaduw op deze plekken is wenselijk. Een toename van schaduw - door beplanting, nieuwbouw of andere ruimtelijke ontwikkelingen - kan ongewenst zijn. Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat er voldoende bezonning en schaduw is en blijft. De gemeente kan voorkomen dat er te veel schaduw ontstaat. En juist zorgen voor voldoende zonneschijn. Voldoende zon op de gevel van een gebouw kan ook belangrijk zijn. Bij bezonning gaat het echter niet om zonlicht in de woning: dat is het onderwerp daglichttoetreding. Stedenbouwkundige oplossingen kunnen zorgen voor voldoende zonlicht en schaduw. Voldoende zonlicht en schaduw zijn aspecten van de fysieke leefomgeving (artikel 2.1 Omgevingswet). Hierdoor is het een onderdeel van de taak van de gemeente voor het evenwakkelijk toedelen van functies aan locaties (artikelen 2.4 en 4.2 Omgevingswet) in het omgevingsplan.
NEN 6068 en TNO-bezonningsnorm
De rijksoverheid heeft voor dit aspect van de fysieke leefomgeving geen instructieregels opgesteld. Daarom heeft de gemeente de vrijheid om deze zelf in te vullen. Het onafhankelijke onderzoeksinstituut TNO heeft een norm voor bezonning: De bezonningsliniaal - Een nieuw eenvoudig hulpmiddel voor de beoordeling van de bezonning en de dagverlichting. Deze normen zijn alleen van toepassing op gevels die zon kunnen ontvangen. De wet stelt de TNO-norm niet verplicht, maar veel gemeenten hanteren hem. Een aantal gemeenten heeft beleid gebaseerd op deze norm. De gemeente Den Haag baseert zich in haar bezonningsbeleid op de TNO-norm. De gemeente wijkt af van de lichte TNO-norm. Bezonningsdiagrammen geven inzicht of er voldoende zonlicht is op gevel, tuin, terras en speelplek, en geven inzicht in toename van schaduw door nieuwbouw. De TNO-bezonningsnorm definieert hoeveel zonuren een woning op peildagen moet krijgen. De lichte norm eist 2 zonuren van 19 februari tot 21 oktober; de strenge norm 3 zonuren van 21 januari tot 22 november. Den Haag, Rotterdam, Eindhoven en Krimpen hanteren eigen varianten. Dit is de de facto standaard bij vergunningverlening in Nederland.
Wat is de TNO-bezonningsnorm?
De TNO-bezonningsnorm is een Nederlandse richtlijn uit TNO-rapport 2005-BBE-R0036 voor minimaal aanvaardbare bezonning van woongebouwen. Er zijn twee varianten: de lichte norm met minimaal 2 zonuren per dag tussen 19 februari en 21 oktober, en de strenge norm met minimaal 3 zonuren per dag tussen 21 januari en 22 november. Het meetpunt ligt op 75 cm boven de afgewerkte vloer van de woonkamer. De norm is niet wettelijk verplicht. Onder de Omgevingswet bepaalt elke gemeente haar eigen toetsingskader in het omgevingsplan. In de praktijk hanteren vrijwel alle Nederlandse gemeenten de TNO-norm als default. De Raad van State stelt dat die keuze niet ongebruikelijk is en dat de gemeente tussen lichte en strenge norm mag kiezen.
Lichte versus strenge norm
Het verschil tussen lichte en strenge norm zit in twee parameters: het minimumaantal zonuren per dag, en de periode waarover dat moet gelden. Een overzichtstabel met de belangrijkste data wordt hieronder gepresenteerd, inclusief meetpunt en toepassing per gemeente.
- Parameter: Minimum zonuren per dag; Lichte norm: 2 uren; Strenge norm: 3 uren.
- Startdatum periode: Lichte norm: 19 februari; Strenge norm: 21 januari.
- Einddatum periode: Lichte norm: 21 oktober; Strenge norm: 22 november.
- Meetpunt: Midden vensterbank, 75 cm, woonkamer (beide normen).
- Toepassing: Lichte norm is gangbaar bij middelgrote gemeenten; strenge norm bij grote steden en binnenstedelijke hoogbouw.
Meetmethode
De TNO-methodiek schrijft een specifiek meetpunt voor: 75 cm boven de afgewerkte vloer van de verdieping waar de woonkamer zich bevindt, in het midden van de vensterbank, aan de binnenzijde van het glas. Noordgevels krijgen geen directe zon; zuid, oost en west tellen mee. Meerdere ramen in dezelfde woonkamer kunnen worden opgeteld. Een hoekwoonkamer telt beide zonuren mee als één waarde. Een open keuken die aansluit op de woonkamer telt mee. Gescheiden ruimtes niet: elke woonkamer heeft een eigen meetpunt en eigen toets.
Peildagen en context
De peildagen voor de lichte norm zijn 19 februari, 21 juni en 21 oktober. Voor de strenge norm worden 21 januari en 22 november toegevoegd. Drie peildagen bepalen de gemiddelde situatie; equinoxen en winterzonnewende kunnen als context worden meegenomen. Gemeentelijke varianten bestaan zoals Haagse, Rotterdams, Eindhovense en Krimpense normen, vaak als afgeleide op de basis TNO-normen.
Toepassing en berekeningen
Schaduwplan toetst adressen standaard tegen alle relevante normen tegelijk. Voor een woning in een gemeente zonder eigen beleid draait de tool de lichte TNO-toets op de drie peildagen, plus een strengere toets op aanvullende peildagen. Bij afwijkingen wordt een nadere afweging gemaakt (bijv. 50% reductie of 15% reductie). De uitkomst bestaat uit een PDF-rapport met een toetstabel per meetpunt: zonuren voor en na bebouwing, getoetst aan elke norm, met pass/nipt/fail-status.
Brandoverslagberekening en verbeelding
In brandoverslagberekening wordt het effect van een uitslaande brand gesimuleerd en geprojecteerd op een naast- of bovengelegen gevel. Met een 3D-model worden alle gevelopeningen en brandcompartimenten opgenomen; geavanceerde software berekent de vuurlast per compartiment en de straal van hitte die op de gevel drukt. Als de straling hoger is dan de grenswaarde (bijv. 15 MJ/m²), moet de gevel brandwerend worden uitgevoerd, bijvoorbeeld met brandwerende beglazing. Een gevel met 30 minuten WBDBO wordt volgens de norm niet als opening beschouwd.
Bij brandoverslag kijkt men niet naar de naastgelegen perceel, maar naar een gespiegeld constructiebeeld. De afstand tussen gevels en het aantal kozijnen beïnvloeden de kans op brandoverslag. Een veelvoorkomende vuistregel is: als de afstand tussen puien/kozijnen groter dan één meter is, hoeft er meestal geen brandoverslagberekening te worden gemaakt. Bij situaties tussen twee gebouwen op hetzelfde perceel gelden andere vuistregels; bij een afstand groter dan 5 meter kan berekening toegepast worden, maar haakse opstellingen kunnen afwijken van deze regel.
Praktijkvoorbeelden en advies
PH Bouwadvies legt uit wanneer een brandoverslagberekening wél of niet noodzakelijk is. Een brandoverslagberekening toont of brandoverslag mogelijk is vanuit een compartiment naar een buurpand of naar een bovengelegen ruimte. Wanneer er twijfel is, kan de brandweer om een berekening vragen, vooral bij tussenafstanden zoals tussen 2,5 en 7,5 meter tot erfgrens. Voor hoge gebouwen en tegenover elkaar staande panden gelden andere vuistregels.
In de praktijk geldt: als de afstand tussen de gevels groot genoeg is, is een berekening niet verplicht. Bij kleinere afstanden kan een berekening nodig zijn, en kan een gevel met brandwerende maatregelen (bijv. beglazing met WBDBO) noodzakelijk zijn. Het is belangrijk om te beseffen dat brandoverslag en branddoorslag afzonderlijke concepten zijn: branddoorslag vindt door een constructie heen plaats, brandoverslag via buitenlucht.
Projectvoorbeelden en referenties
In verschillende Amsterdamse en Rotterdamse projecten zijn bezonningsstudies en 3D-visualisaties toegepast om bezonning en schaduwwerking te beoordelen. Voorbeelden zijn binnenstedelijke ontwikkelingen zoals 3D-modelvorming van hoogbouw en inschatting van inkijk en privacy. Tegenwoordig wordt de bezonningsstudie vaak gecombineerd met privacy- en uitzichtanalyses, mogelijk gemaakt door 3D-modellering van gebouwen en omliggende bebouwing.
< tagimg>3D-bezonning-schema bij een appartementencomplexEffect van de Omgevingswet
Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Bezonning valt onder artikel 2.1 (fysieke leefomgeving) en wordt door gemeenten geregeld via het omgevingsplan (art. 2.4 en 4.2). Er zijn geen nationale instructieregels; elke gemeente vult de details zelf in. Dit betekent formeel dat gemeenten een eigen norm kunnen kiezen, maar in de praktijk houden de meeste aan de TNO-norm vast als default. De bezonning dient als onderdeel van de ruimtelijke afweging bij vergunningverlening.
Moet je een brandoverslagberekening laten uitvoeren?
Als de afstand tussen gevels of gevelopeningen onder druk komt te staan, of als de aanwezigheid van een atrium of vide de mogelijkheid van rookontwikkeling beïnvloedt, kan een brandoverslagberekening noodzakelijk zijn. PH Bouwadvies kan exact bepalen wanneer dit wel of niet nodig is, en levert 3D-modelberekeningen en simulaties voor specifieke situaties.