Al duizenden jaren lang maakt de mens voorwerpen uit klei. Dit aardewerk is poreus en niet geschikt om vloeistoffen in te bewaren. De ontdekking van glazuur - vele eeuwen geleden - was erg belangrijk. Aardewerk met glazuur bedekt, wordt voor de tweede maal verhit. Het glazuur smelt en verhardt tot een glasachtig doorschijnend laagje. In het Midden-Oosten werd ca 1000 - 600 jaar voor Christus tinglazuur toegepast, dat na het bakproces ondoorzichtig en witglanzend is. Op deze witte ondergrond komt de aangebrachte beschildering prachtig uit.
De geschiedenis van geglazuurde tegels gaat terug tot het Oude Egypte en Mesopotamië. Daar werden voor het eerst uit klei gebakken, geglazuurde tegels vervaardigd. Door de Arabische verovering van onder meer Zuid-Spanje kwam de tegelkunst in Spaans-Moorse stijl tot ontwikkeling. Beroemd zijn de betegelde muren van het Alhambra in Granada met geometrische motieven en afbeeldingen van planten en bloemen. Van Spanje werden veelkleurige tegels naar Italië geëxporteerd. In de loop van de zestiende eeuw trokken Italiaanse tegelbakkers naar Antwerpen, de belangrijkste havenstad van Europa. Na de inname van Antwerpen door de Spanjaarden in 1585 vertrokken veel tegelbakkers naar de noordelijke Nederlanden. Zo ontstonden tegelbakkerijen in onder meer Rotterdam, Delft, Amsterdam, Utrecht en later ook in Friesland (Harlingen, Makkum).
Tijdens de economische bloei van de Nederlanden in de 17e eeuw ontstond een welvarende middenklasse Burgers. Zij konden het zich veroorloven hun woning met tegels comfortabeler en aantrekkelijker te maken. Begin 17e eeuw werden veelkleurige ornamenttegels gemaakt; meerdere tegels vormden samen een patroon. Na 1620 kwamen tegels met een voorstelling op één tegel in zwang. Eerst nog kleurrijk, maar door de import van Chinees porselein door de VOC nam de vraag snel toe naar tegels met een ‘Chinese’ voorstelling in alleen blauw. Daarna gaven de Nederlanders de voorkeur aan herkenbare, alledaagse onderwerpen, zoals bloemen en vruchten, dieren, vogels, kinderspelletjes, soldaten, schepen en landschapjes.
Vanaf de 18e eeuw zijn de voorstellingen op de tegels meestal paars. Door de opkomst van behang en vooral de ontwikkeling van industrieel vervaardigd aardewerk in Engeland gingen veel Nederlandse tegelfabrieken begin 19e eeuw failliet. De laatste bloeiperiode van de tegel in Nederland was tijdens de Jugendstilperiode van 1890-1910. De tegelbakker gebruikte een zogenaamde spons, een stukje overdrukpapier waarin met gaatjes een voorstelling is aangebracht. De tegel wordt beschilderd door een spons en vervolgens gebakken.
Encaustic tiles, ook bekend als cementtegels, hebben een rijke geschiedenis die teruggaat tot het Midden-Oosten. Deze decoratieve tegels verspreidden zich via handelsroutes naar Europa en verder. In de 19e eeuw bereikten ingelegde tegels hun hoogtepunt tijdens de Victoriaanse periode. Moderne heropleving kwam begin 20e eeuw, toen massaal geproduceerde keramische en vinyltegels de belangstelling verminderden, maar de tegels bleven gewaardeerd om hun duurzaamheid en esthetiek. Encaustic-tegels zijn gedecoreerde tegels met een motief in meestal twee kleuren; aanvankelijk gedrukt in plastische klei, later vaker in droge kleitechniek.
Antieke vloertegels en herkenning
Toch draait het bij antieke tegels vooral om kenmerken zoals dikte en formaat. De oudste wandtegels uit de 17e eeuw zijn vaak tussen de 8 en 15 millimeter dik; vloertegels zijn doorgaans circa 20 millimeter dik. Kleiner formaten dan circa 13 x 13 cm zijn zeldzamer en vaak waardevoller. Spijkergaatjes bij 17e-eeuwse tegels zijn een belangrijke indicator van authenticiteit, omdat ze ontstaan door handmatig uitsnijden langs houten planken. Het ontbreken van spijkergaatjes wijst op een mogelijk jonger stuk, maar aanwezigheid garandeert niet ouderdom.
Een groot verschil tussen replica en vervalsing ligt in de volledigheid. Een echte vervalsing moet kloppen in beeld, baksel, glazuur, kleuren en dikte. Replica’s kunnen overtuigend zijn, maar ze waren vaak niet bedoeld om als echt oud verkocht te worden. Praktijkvoorbeelden tonen dat zelfs gerenommeerde veilinghuizen soms vergissingen maken bij de classificatie van antieke tegels. Een misleiding kan voorkomen bij complete schouwen of complete vullingen met 20e-eeuwse tegels die eruitzien als 17e-eeuws.
Technische kant en restauratie
De productie van wandtegels kwam in de Nederlanden pas laat in de 16e eeuw echt tot bloei. De techniek van “geperste keramische vloertegels” begon vanaf 1840 in Duitsland, Frankrijk en België, gevolgd door Nederland met Alfred Regout & Co in Maastricht in 1888. Geperste tegels werden geprezen als “hardgebakken” en konden in kerkgebouwen toegepast worden. In late 19e en vroege 20e eeuw verschenen ook ornamenttegels en vierkante patronen, vaak geïmporteerd uit België, Noord-Frankrijk en Duitsland.
De esthetiek veranderde na de Tweede Wereldoorlog: eenvoudiger, vierkante en rechthoekige vloertegels domineerden het beeld, terwijl de 1960-70s de diversiteit aan glazuren en motieven vergrootte. Restauratie en behoud van historische tegelvloeren vragen om zorgvuldige aanpak. Onzorgvuldig herstel kan de waarde verminderen en de structuur van de tegel beïnvloeden. Een conservatieve aanpak houdt fragmenten zo veel mogelijk ongewijzigd en laat achterkanten ongerestaureerd, zodat toekomstige kopers exact kunnen zien wat er aan de tegel is gebeurd.
- Onderhoud: gebruik van passende schoonmaakmethodes; vermijd zuren op cementgebonden tegels.
- Bescherming: dek vloeren af tijdens verhuizingen en restauraties om krassen en vlekken te voorkomen.
- Herstel: laat restauraties plaatsvinden met behoud van oorspronkelijke materiaal en uiterlijk.
GRONDIGE REINIGING & VERZEGELING | Een nieuw leven voor onze 120 jaar oude tegels!
Regionale geschiedenis en invloed
België (Vlaanderen) droeg bij aan de bloei van tegelproductie in de late middeleeuwen en de renaissance. Ieper, Diksmuide en Brugge waren centra van tegelbakkerswerk. In Anwerpen en later Delft en Rotterdam ontstonden grote tegelindustrieën met talloze motieven, van flora tot dieren en stadsgezichten. Het Delfts blauw is wereldberoemd geworden en heeft zijn eigen verzamelnaam gekregen, ook als het niet in Delft is gemaakt. In de 17e eeuw groeide de vraag naar blauw-witte decoraties, terwijl later paars en andere tinten hun intrede deden.
In Frankrijk en België ontwikkelde zich een rijk programma van ingelegde tegels, met patronen en motieven die zowel wand- als vloertegels sierden. Collezies uit Saint-Just-des-Marais en Welkenraedt tonen industriële modernisering en artistieke variatie. Restauratie en hergebruik van antieke tegels blijven populair in musea en historische gebouwen, zoals trappenhuizen en kasteelmuren. De industriële revolutie maakte mogelijke de massale productie met consistente kwaliteit en ontstond de verzamelcultuur rondom antieke tegels.
Praktische begeleiding bij aankoop en herkenning
Bij het aankopen van antieke tegels is het advies om te letten op formaat, ingelegde motieven, stijl (Art Nouveau, Jugendstil), en mogelijke merktekens of locatie. Identificeren vereist geen zekerheid, maar ervaring helpt bij het beoordelen van authenticiteit. Bij aankoop via veilingen of platforms zoals Marktplaats is het verstandig om vraag en conditie vooraf op te vragen, foto's te vergelijken en indien mogelijk lokaal kennis te raadplegen. De prijs wordt beïnvloed door zeldzaamheid, staat, restauraties en herkomst.
De toekomst van antieke tegels ligt in bewust onderhoud en educatorend publiek: musea, particuliere verzamelaars en gespecialiseerd vakwerk dragen bij aan behoud en begrip van dit rijke erfgoed. Het verhaal van geglazuurde en ingelegde tegels weerspiegelt een samenspel van kunst, techniek, handel en maatschappelijke ontwikkeling door de eeuwen heen.
tags: #oude #gele #vloertegels